Peki neden manifestoyu yazıyorum? Çünkü dördüncü maddede şunu okuyoruz: “Yumuşak gücün sınırları ortaya çıkmıştır. Özgür ve demokratik toplumların galip gelebilmesi için ahlaki çağrılardan daha fazlası gereklidir. Sert güç gereklidir ve bu yüzyılda sert güç yazılım üzerine inşa edilecektir.“

Burada iki şey yapıyorlar, özgür ve demokratik toplumlar diye bir şey tanımlıyorlar, belli ki bu özgür ve demokratik topluluklar pek de ehemiyetli ve ahlaklı zira bunların galip gelmesi şart. Bu üstün özgür ve demokratik toplumlar her kimse onların koruyucusu olarak da bir grup insandan bahsediyorlar. O insanlar, bu demokratik ve özgür toplulukları (herhalde barbarlara karşı) koruyacak. Kim onlar? Teknoloji şirketleri. (3. yy’da Gotlara karşı Roma kapılarını tutan onurlu lejyonlar sanki bana)

Gelelim 12. maddeye. Burada da diyorlar ki “atom çağı sona erdi ve yapay zeka üzerine kurulu yeni bir caydırıcılık döneminin başladı”. Neye karşı? Demokrasi ve özgürlükleri yıkmaya karşı. Bu iki cümleyi bir arada okuduğunuzda karşınızdaki şirketin kendisini ne olarak konumlandırdığını bir çırpıda anlıyorsunuz. Tıpkı Roma gibi tarihinin kırılgan bir noktasında olan Batı medeniyetini koruyacak ve yüceltecek olan onlar!

Fakat bu, öyle basit bir Amerika, Batı medeniyeti okumasıyla çıkarılabilecek bir metin değil bence. Felsefi ve kavramsal olarak rastgele oluşmamış bir dünya algısının ürünü. Mesela diyor ki metinde:

• Bazı kültürler hayati ilerlemeler üretmiştir; diğerleri işlevsiz ve gerici kalmıştır. Tüm kültürler şimdi eşittir. Eleştiri ve değer yargıları yasaktır. Yine de bu yeni dogma, belirli kültürlerin ve hatta alt kültürlerin... harikalar ürettiği gerçeğini göz ardı eder. Diğerleri orta halli kanıtlanmış, ve daha kötüsü, gerici ve zararlı.

• Boş ve içi boş çoğulculuğun sığ cazibesine direnmeliyiz. Biz, Amerika’da ve daha geniş anlamda Batı’da, son yarım yüzyıldır kapsayıcılık adına ulusal kültürleri tanımlamaktan kaçındık. Ama neye dahil olmak?

Çoğulcuğun sığ cazibesi benim zihnimde hemen Peter Thiel ile örtüşüyor. O nedenle bu yazı Karp üzerine değil aslında Thiel üzerine. Çünkü bu “politik doğruculuğun kültürü öldürdüğü” iddiasına uzanan kapsayıcılık meselesine teknoloji üretimi ve toplum mühendisliği açısından bakmak istiyorum.

Bildiğiniz gibi Peter abimiz şirketin kurucu ortağı ve yönetim kurulu başkanı. Günlük operasyonları CEO Karp yürütüyor ama Thiel, Founders Fund aracılığıyla ilk 30 milyon doları bizzat koydu ve o günden bu yana kurucuların elinde tutulan özel oy yapısıyla şirket üzerindeki belirleyici etkisini sürdürüyor. Kendisi PayPal’ın da kurucu ortağı ve MAGA bağışçısı. (Üstelik kendisinin bu yılın başlarında Roma’da düzenlediği “Deccal” (Antichrist) temalı gizli konferans verdiği de iddia ediliyor.) Yani dünyanın durduğu yer, başı, sonu, gidişatı gibi konularda güçlü fikirleri ve fikirlerini hayata geçirecek parası var.

Peki bu fikirler nereden geliyor?

Thiel, Girard ve Mimesis’in Silahlanması

Peter Thiel 1967’de Frankfurt’ta doğdu, bir yaşındayken ailesiyle Amerika’ya taşındı. Ama asıl çocukluk yılları Güney Afrika’da ve apartheid döneminin Güney Batı Afrika’sında, bugünkü Namibya’da geçti. Babası Klaus Thiel, orada bir uranyum madeninde yönetici mühendis olarak çalışıyordu. Sonradan ortaya çıktı ki işçiler, ellerinin altında ne çıkardıklarını bilmiyorlardı: onlara maden uranyum madeni olarak tanıtılmamıştı ve radyasyondan “sinek gibi” öldükleri aktarılıyordu. Thiel bu yılları hakkında çok az konuşur. Ama bilinen şu: sık sık okul değiştiren, yalnız ve içine kapanık, kimsenin yaklaşmadığı bir çocuktu, çünkü herkes onun kısa süre sonra gideceğini biliyordu. Güney Batı Afrika’daki Alman okulu üniforma ve cetvelle el vurmak gibi disiplin pratikleriyle tanınıyordu. Thiel bu deneyimin kendisinde tekdüzeliğe ve kurallara derin bir nefret bıraktığını söylüyor. Ailesi sonunda San Francisco’nun hemen güneyindeki Foster City’ye yerleşti. Yeni okulda, zayıf, kibirli ve biraz “feminen” bulunan genç Thiel zorbalığa uğradı.

Stanford’da felsefe lisansı yaptı ve hemen ardından aynı üniversitede hukuk okudu. Kıta Avrupası düşünce geleneğini siyaset felsefesiyle harmanlayan bir entelektüel iklimde yetişti: Girard’ın yanı sıra Leo Strauss’un metinleri de onun üzerinde derin iz bıraktı. Strauss’un Heidegger ve Husserl’den miras aldığı neo-Kantçı hat, yani siyasetin doğru eylemin bilimi olduğu fikri, Thiel’in demokrasiye duyduğu derin şüphecilikle örtüşüyordu. 2009’da Cato Enstitüsü için kaleme aldığı meşhur denemede özgürlük ile demokrasinin artık uyumlu olmadığını açıkça yazdı. Bu cümle çok tartışıldı ama şaşılacak bir şey de yoktu, Stanford koridorlarında içselleştirdiği felsefi mirasın kaçınılmaz varış noktasıydı. Kıta felsefesinin sağlıklı evladı.

Peter Thiel’in Stanford Üniversitesi’nde lisans öğrencisiyken René Girard’ın derslerini takip ettiğini biliyoruz. Girard, Fransız asıllı bir düşünür ve kariyerinin büyük bölümünü Amerikan üniversitelerinde sürdürdü. En temel teorisi mimetik arzu üzerine. Özetle diyor ki Girard, insanlar neyi istediklerini kendileri belirlemez, başkasının ne istediğini taklit ederek arzularını şekillendirir. Bu mekanizma kaçınılmaz olarak rekabete, rekabet kıskançlığa, kıskançlık şiddete evrilir. Girard’a göre toplumlar bu şiddeti kontrol altına almak için kurban ritüelleri geliştirir, günah keçisi üretir ve bu keçiyi dışlayarak kendi iç gerilimini boşaltır.

Thiel’in Girard’ı ciddiye aldığını söyleyebiliriz bence. Bunu kendisi de söylüyor: “Girard bana rakipler üzerine değil, kendim üzerine düşünmemi öğretti.” Bunu metafor olarak okumayalım lütfen. Thiel, PayPal’dan başlayarak kurduğu tüm yatırım felsefesini bu okumanın üzerine inşa etti. Mimetik rekabetten kaçın, rakipsiz alanda yarat, monopol kur, şiddet alanlarını besle ki kontrol altındaki gruplara daha kolay satabilesin. Sıfırdan Bir kitabının özeti aslında Girard’ın ekonomiye uygulanması.

Ama Girard’ın teorisi burada durmuyor. Ona göre modern dünya günah keçisi mekanizmasını yitirdi. Kurban ritüelleri işlevsizleşince şiddet artık belirli bir hedefe yönlenemiyor, toplumun içine yayılıyor. Girard bu durumu “mimetik kriz” olarak tanımlıyor. Herkes herkesle rakip, şiddet yaygın ve yönünü yitirmiş. Thiel bu tespiti harfi harfine okumuş gibi görünüyor, ama ondan farklı bir sonuç çıkarıyor. Girard krizi bir uyarı olarak sunarken Thiel onu bir fırsat olarak görüyor. Kriz varsa krizi ilk gören kazanır. Kontrol edilemeyen mimetik şiddet ortamında rakipsiz alanda konumlananın, yani monopolün değeri katlanır. Palantir’in kuruluş fikri tam bu noktada doğuyor: 11 Eylül sonrasında dağınık, birbirine bağlanamayan istihbarat verilerinin yarattığı kaosun ortasında, kaosu sisteme dönüştürebilecek tek aktör olarak konumlanmak.

Karp da bu hat üzerinde duruyor, ama farklı bir uçta. Almanya’da Jürgen Habermas geleneğinde felsefe doktorası yapmış, Nietzsche’yi ve Wittgenstein’ı olduğu kadar Leo Strauss’u da sindirmiş biri. Karp’ın röportajları incelendiğinde Kıta Avrupası felsefesini vitrin süsü olarak kullanmadığı görülüyor; aksine bu dil Palantir’in meşruiyet gerekçesini oluşturuyor. Teknoloji Cumhuriyeti bu anlamda yalnızca bir iş manifestosu değil, aynı zamanda bir siyasi felsefe denemesi.

Böyle söyleyince çok soyut görünüyor gibi değil mi? Palantir bağlamında ise son derece somut bir anlam kazanıyor. Şirketin varlık gerekçesi, verileri analiz etmek, kriz henüz kriz haline gelmeden önce görmek. ABD Ordusu’nda, CIA’de, NHS’de, polis teşkilatlarında kullandıkları yazılım bu iddia üzerine kurulu. Başka bir deyişle Palantir, istisna durumunu tanımlama tekeline talip oluyor. Kimin şüpheli olduğuna, hangi bölgenin riskli olduğuna, hangi hareketin tehdit oluşturduğuna dair kararların öncesini veri analitiğiyle biçimlendiriyor. Schmitt’çi dille söylersek egemenlik üretim sürecini yazılıma devrediyor.

Manifestonun beşinci maddesi bunu örtülü biçimde kabul ediyor: “Soru, yapay zeka silahlarının üretilip üretilmeyeceği değil; bunları kimin ve ne amaçla üreteceğidir.” Bu cümlenin masumane bir gözlem olmadığını bilecek kadar Amerikan filmi izledik sanırım. Biz üretelim, başkaları üretirse kötü olur. Cümlenin mantığı kapalı bir döngü oluşturuyor ve Palantir’i bu döngünün zorunlu aktörü olarak konumlandırıyor.

Palantir, en başta kendi yarattığı sorunun (demokratik toplumların tehlikede olması, Almanya’nı ve Japonya’nın dişsiz bırakılması) çözümüne talip olduğu için de ayrıca takdire şayan bence.

Sosyal medya veri ekosistemi, gözetleme altyapısı, rekabet ve korku ekonomisi üzerine inşa edilmiş dikkat endüstrisi zaten bir güvensizlik ortamı üretiyor. Bu ortamda bir şirketin biz istisnai durumlara özel erişim hakkına sahibiz demesi rastlantı değil. Manifestonun kendi iç çelişkisi tam da burada: “aplikasyonların zorbalığından” şikayet eden aynı metin, iki madde sonra yazılımın sert gücün temel taşı olduğunu ilan ediyor. Yine, iyinin zorbalığı kötülük olmuyor. Ama çoğunluğun iktidarı bir tür otokrasi oluyor.

Fark Etmek Yeterli mi?

The Executives okuyucusu bu yapının içinde, çoğunlukla bu yapının yöneticisi konumunda. Savunma ihalelerinde, kamu verisi sözleşmelerinde, siber güvenlik tedarik zincirinde Palantir ya doğrudan ya da bir katman aşağıda var. O katmanda yaptığımız ödemeler bugün yapmadığımız yatırımlarla bu palantirgillerin hard power’ına katkıda bulunuyoruz. Zira Karp ve Thiel’in felsefesi soyut bir entelektüel meraktan doğmuyor, dünyayı dizayn etme işlevini yerine getiren, kurumsal kararları şekillendiren canlı bir ideoloji.

Manifestoyu okurken şunu bilmek lazım bence: Bu metin bize gelecekte ne olacağını söylemiyor. Halihazırda neyin inşa edildiğini söylüyor. Ve bunu bin yıllardır olduğu gibi haklı ve özgür dünyanın karşısına ötekileri koyarak yapıyor. Bu ötekilerin yaklaşık bir 700 yıllık başat aktörlerinden olduğumuzu söylememe bilmem gerek var mı?

Ford bandı bu analizin klasik örneğidir. İşçi artık bütün bir eşyayı üretmez, sadece bir vida sıkar, sadece bir kolu çeker. Emeğin nihai ürünle bağlantısı kopar. Ama beden hâlâ oradadır, eller hâlâ bir şeye dokunur, tezgah hâlâ fiziksel bir gerçekliktir. Yabancılaşma somuttur, görünürdür, hissedilebilir. Bu yüzden karşı da durulabilir.

Şimdi buraya kadar olan kısmı cebimize koyalım.

Her gün X’de işlerini yapay zeka ile otomatize eden girişimciler, pazarlamacılar, vibe coderlar, uzmanlar görüyorum. İşler kendi kendine yapılıyor, kodlar yazılıyor, pipeline’lar kurularak paylaşımlar yapılıyor.

Peki gerçekten neye yarıyor? Bana, bu içerikleri tüketen kişi olarak Merve’ye sorarsanız AI slop bir internet manzarası üretiyor. Ama biraz daha derinden bakarsam, bir beyaz yakalı, üreten bir insan olarak bana ne yapıyor? Bu sorunun peşine düşmek istedim.

Bence, yapay zeka otomasyonu Marx’ın bahsettiğinden çok daha derin bir kopuşu üretiyor. Ford bandından niteliksel olarak farklı çünkü hedef değişiyor. Köyden gelip Ford fabrikasında işe giren Hans’dan bedensel bir beceri alınıyordu. Yapay zeka ise avukatın, analistin, yazarın, tasarımcının “ben buyum” dediği şeyi elinden alıyor bence; yani bilişsel kimliği. Avukat kendini hukuki analiz yapabilmesiyle tanımlar. Analist veriyi yorumlayabilmesiyle. Yazar düşüncesini dile getirebilmesiyle. Copy writer sattıracak ifadeleri bulmasıyla. Bu tanımlamalar Ford işçisinin vidasından çok daha derin bir özdeşleşme noktasıdır. (Buradan bir linç gelmez umarım).

Lukács’ın şeyleşmesi burada tam anlamıyla devreye giriyor. Ford işçisi en azından sistemin dışında olduğunu hissedebilirdi. Bant ona yabancıydı, direnilebilirdi. Ama yapay zeka otomasyonunda şeyleşme çok daha içe işliyor. Çünkü bir süre sonra insan kendi düşünce sürecini de o mantıkla değerlendirmeye başlıyor. “Bunu ben mi yaptım, yapay zeka mı, ne fark eder, çıktı aynı” dediğin an Lukács’ın tam olarak tarif ettiği noktadasın: artık kendin de kendi emeğini bir meta gibi fiyatlandırıyorsun. Şeyleşme dışarıdan gelmedi, içinden büyüdü.

OpenClaw gibi otomasyon araçlarını da bence bu çerçeveden okumak gerekiyor. Söylem her zaman aynıdır: verimliliği artırır, tekrarlayan işleri ortadan kaldırır, avukata “gerçek hukuki düşünme” için zaman açar. Bu söylemin içinde bir kabul var: tekrarlayan iş, anlamsız iştir. Oysa tekrarlayan iş bence aynı zamanda becerinin inşa edildiği yerdir. Bir avukat binlerce sözleşmeyi okuyarak, onları karşılaştırarak, ince farkları fark ederek büyür. O süreç içinde ne olduğunu öğrenir; sadece sonucu değil, o sonuca ulaşmanın dilini ve sezgisini öğrenir. Eğer bu süreç sisteme devredilirse, geriye kalan şey “gerçek hukuki düşünme” değil, boş kalmış bir operatördür.

Benim asıl endişelendiğim nokta bir sonraki nesil. Çünkü sadece bir kişinin mevcut kapasitesini kaybetmesinden söz etmiyoruz . Bir sonraki kuşağın o kapasiteyi hiç inşa etmeden büyümesinden söz ediyoruz. Erich Fromm bunu “olmak yerine sahip olmak” diye formüle etmişti. Yapay zeka bu gerilimi olağanüstü bir netlikle yüzeye çıkarıyor: artık bir şeye sahip olabilirsin, onu yapan olmadan.

Ford bandının yabancılaşması insanı bedeninden kopardı. Yapay zeka otomasyonunun yabancılaşması bence insanı zihnsel becerilerinden koparıyor. En azından kendimde gözlemlediğim bu. Yapay zekaya emanet ettiğim hiçbir işi öncesindeki kadar kıvrak ve hızlı yapamıyorum. Dünya çapında verimlilik dili içinde sunulan bu kolaylığa yine de karşı koyamıyorum, koyamam, çünkü bir profesyonel olarak bana kazandırdığı hız beni sektörde tutuyor. Lukács’ın bir sözüyle bitirmek isterim: bir sistemin en güçlü olduğu an, eleştirisi için dili de kendisinin belirlediği andır. Şu an tam da o noktadayız. Yapay zekanın bize ne yaptığını konuşmaktan vazgeçmeyelim. Vazgeçmeyelim ki profesyonel hayatlarımız kalıcı olarak değişirken özne olarak kalabilelim.

Çünkü bazen anonimlik tek güvenli konuşma zemini.

Bunların karşılığında da anonim hesaplardan küfür edilmesi ve dezenformasyon yapılması var.

Çocukları oyun platformları ve sosyal medyanın zararlarına karşı korumak söylemiyle başladığımız “Sosyal Medya Düzenlemesi” süreci bütün bu anonim seslerin susturulacağı bir kimlik doğrulama sürecine evrildi.

Yani 3 ay içinde sosyal medyaya kimlik verilerimizle gireceğiz. Önden konumumu belli etmek isterim, açıklandığı şekliyle bu yasa bir sansür yasasıdır benim için.

Fakat.

Sosyal medya platformlarınının algoritmalarla dikkatimizi esir almasına karşıyım. Çocuklarımızı bu algoritmaların eline, bir diğer tabirle teknoligarklara teslim etmeyi ihmal olarak görüyorum. Çünkü ben de bu sistemin içindeyim ve bu sistemin bir parçası olarak para kazanıyorum. Müşterilerimin hesaplarını yönetiyorum, içerik üretiyorum, dijital stratejiler yazıyorum. Ama bugün Adalet Bakanı Akın Gürlek konuşurken sadece strateji insanı olarak dinleyemedim. Çünkü istediğimi söyleyen bir sesim de vardı. O sesin artık nereye sığacağını bilmiyorum.

Dünyada Yaş Doğrulama Modelleri

Adalet Bakanı Akın Gürlek’in bugün yaptığı açıklama, hem içerik hem zamanlama itibarıyla önemli bir kırılma noktasını işaret ediyor. Ancak bu kırılmayı doğru okuyabilmek için önce dünyanın bu meselenin neresinde durduğuna bakmak gerekiyor. Sosyal medya kimlik ve yaş doğrulaması, 2024-2026 arasında küresel ölçekte hızlanan bir yasama dalgasına sahne oldu. Üç model öne çıkıyor: platformu yükümlü kılan Avustralya modeli, düzenleyici otoriteye dayanan İngiltere modeli ve ulusal kimlik altyapısını doğrudan araçsallaştıran Malezya modeli. (Yazıyı uzatmamak adına bu konuda hazırlık yapan İspanya, İtalya ve Almanya’yı almadım ama hepsinin biyometrik verileri şirketlerden korumakla ilgili endişeleri olduğunu belirteyim.)

Avustralya’da Yük Platformlarda

Avustralya parlamentosu, Online Safety Amendment (Social Media Minimum Age) Act 2024’ü Kasım 2024’te kabul etti. Bu yasa, türünün dünyada ilki olma özelliğini taşıyor. 10 Aralık 2025 itibarıyla yürürlüğe girerek sosyal medya platformlarının 16 yaş altı kullanıcıların hesap oluşturmasını ve mevcut hesaplarını sürdürmesini engellemek için ‘makul adımlar’ atmasını zorunlu kıldı. TikTok, Instagram, Snapchat, YouTube, X, Facebook, Reddit, Twitch, Threads ve Kick mecralarında uygulanıyor. Temel özelliği yükümlülüğün bireysel kullanıcıda değil, doğrudan platformun üzerinde olması.

Uyumsuz şirketlere uygulanabilecek para cezası 49,5 milyon Avustralya dolarına ulaşabiliyor. Avustralya, tek bir teknoloji zorunlu kılmıyor. eSafety Commissioner adlı kurum, platformların kademeli bir yaklaşım izlemelerini, salt kendi beyanına dayalı yöntemleri tek araç olarak kullanmamasını bekliyor. Şubat 2026’da devletin yayınladığı makaleye göre gençlerin 7/10’u hala bir şekilde sosyal medya kullanıyor üstelik artık VPN ile. Bu da onları tehlikeye açık hale getiriyor.

İngiltere: Düzenleyici Otorite ve Öngörülemeyen Yan Etkiler

İngiltere’nin Online Safety Act’i Ekim 2023’te yasalaştı; 25 Temmuz 2025 itibarıyla uygulamaya girdi. Yasa, çocuklara zararlı içerik sunan platformlarda ‘yüksek etkinlikte yaş güvencesi’ zorunluluğu getiriyor. Ofcom’un kabul ettiği doğrulama yöntemleri arasında kredi kartı kontrolü, fotoğraflı kimlik eşleştirme ve selfie aracılığıyla yaş tahmini yer alıyor.

Sonuçlar tartışmalı. Spotify, İngiltere’deki kullanıcıların 18 yaş üstüne yönelik etiketlenmiş müzik kliplerini görüntülemeden önce yaşlarını doğrulamasını istiyor. Reddit, elma şarabı ve puro gibi yasal ürünler hakkındaki panolara erişim için yaş doğrulaması talep ediyor. Yani yasa, tasarlanandan çok daha geniş bir uygulama alanı buldu. Yasanın ilk gününde VPN indirme sayıları patlama yaşadı; Proton VPN kayıtlarının yüzde 1.400 arttığını açıkladı. Kaldırılması için açılan dilekçe 500.000 imzayı geçerek Parlamento gündemine taşındı.

Malezya: Ulusal Kimlik Altyapısıyla Entegrasyon

Malezya, 1 Ocak 2026 itibarıyla yürürlüğe giren Online Safety Act 2025 çerçevesinde tüm sosyal medya platformlarının 16 yaş altı kullanıcıları yasaklamasını ve eKYC (elektronik müşterini tanı) yoluyla yaş doğrulaması yapmasını zorunlu kılıyor. Yaklaşım, belge tabanlı yüksek güvenilirlikte bir sisteme dayanıyor: kullanıcıların kayıt sırasında MyKad, pasaport veya MyDigital ID gibi resmi kimlik belgelerini ibraz etmesi bekleniyor.

Malezya’nın bu modeli, dünyanın en katı yaş doğrulama sistemi olarak nitelendiriliyor. MyDigital ID sistemiyle entegre edilmesi planlanan yapı, kimlik taraması, yüz biyometrisi ve yüz eşleştirmeyi bir arada kullanmayı hedefliyor. ‘Eğer internete girmek için kimliğini göstermek zorunla haline gelirse, veri sızıntıları ve gözetim benzeri veri birikimine zemin hazırlanıyor,’ diyor eleştirmenler.

Sistem Ülkemizde Nasıl Çalışacak?

3 Nisan 2026’da (benim bu yazıyı yazdığım gün) Adalet Bakanı Akın Gürlek, bugüne kadarki en somut çerçeveyi çizdi: sosyal medya platformları kimlik bilgileriyle giriş şartını kabul etti, üç ay içinde sistem devreye girecek, T.C. kimlik numarası zorunlu hale gelecek, 15 yaşını doldurmamış çocuklara hizmet sunulamayacak, sahte hesaplar için geçiş süreci tanınacak ve düzenleme ikinci yargı paketi içinde Meclis’e sunulacak.

Uyumsuzluk halinde platformlara önce reklam yasağı, ardından yüzde 50 ve nihayetinde yüzde 90 bant genişliği daraltması uygulanabilecek. Yasa yalnızca Türkiye’deki kullanıcıları değil, yurt dışında yaşayan Türk vatandaşlarını da kapsıyor.

Token Sistemli Teknik Mimari

Siber Güvenlik Başkanlığı Dijital Devlet Genel Müdür Vekili Furkan Civelek’in kamuoyuna yaptığı açıklama, mekanizmanın teknik detaylarını netleştiriyor ve önerilen modeli uluslararası örneklerden önemli ölçüde ayırt ediyor.

“Bizim burada önerdiğimiz mekanizma e-devlet kapısı üzerinden ilgili kullanıcılar için oluşturulacak bir ‘token’la... ‘Token’ dediğimiz şey aslında küçük bir dijital dosyadır, elektronik imzalı bir belge gibi düşünün. Sadece giden bilgi şu: bu kullanıcı koduna sahip kişi 15 yaşın üzerindedir, nokta, bu kadar. Başka hiçbir bilgi kendileriyle paylaşılmıyor olacak.” — Furkan Civelek, Siber Güvenlik Başkanlığı

Civelek’in anlattığı sistem Sıfır Bilgi İspatı (Zero-Knowledge Proof / ZKP) mimarisine benzer bir yapı öneriyor. ZKP, kriptografik olarak bir şeyin doğru olduğunu, o şeyin kendisini paylaşmadan kanıtlama yöntemidir. Klasik bir örnekle: ‘Ben 18 yaşındayım’ bilgisini kimliğini göstermeden, yalnızca kriptografik bir imzayla kanıtlamak gibi.

Önerilen mimaride üç katman var. İlk katmanda e-devlet doğrulaması geliyor: Kullanıcı, e-devlet kapısına T.C. kimlik numarası ve e-devlet şifresi ya da biyometrik verisiyle giriş yapıyor. E-devlet sistemi bu kişinin 15/16 yaş üzerinde olduğunu doğrular. İkinci katmanda token üretimi yer alıyor: E-devlet, kullanıcıya elektronik imzalı küçük bir dijital dosya (token) üretiyor. Bu token; platformlara ‘bu kullanıcı kodu yaş sınırını geçiyor’ bilgisini aktarıyor. Üçüncü katmanda platform doğrulaması yapılıyor: Kullanıcı bu token’ı sosyal medya platformuna yüklüyor. Platform, token’ın e-devlet tarafından imzalandığını doğruluyor; kullanıcı adı, gerçek kimlik veya diğer kişisel bilgilere erişimi olmuyor.

Civelek ayrıca bu token’ın üçüncü taraflarca bağımsız olarak, çevrimdışı (offline) da doğrulanabilir olduğunu vurguluyor.

Sistemin Vaadi ve Gerçeklik Arasındaki Mesafe

Civelek’in tarif ettiği mimari, kâğıt üzerinde gizlilik açısından sofistike bir yaklaşım sunuyor. Ancak vaadi ile gerçekler arasında, satır aralarında gizli kritik soru işaretleri var.

E-devlet erişim log’ları sistematik olarak tutulacak mı? Token’ların hangi platformlara, kaç kez sunulduğu kayıt altına alınacak mı? Bahsettiği Sistemin merkezi log altyapısı, teorik ZKP gizliliğini pratikte nasıl kırabilir? “Çok fazla bir bilgi gitmeyecek” cümlesi ne ifade ediyor, bilginin fazlalılığının ölçütü nedir? Bu sorular henüz yanıt bulmadı. Bulacak mı bilmiyoruz.

Teknik Not: E-devlet’te zaten hesap açabilmek için 16 yaş ve üzerinde olmak gerekiyor; kimlik doğrulaması yüz yüze yapılıyor. Bu, sisteme zaten yerleşik bir yaş filtresi kazandırıyor.

Sistemin Güvenlik Açıkları, Veri Nereye Gidiyor?

Token mimarisi ne kadar sağlam tasarlanmış olursa olsun, gerçek veri riski farklı bir kanaldan geliyor. Sosyal medya platformlarına yönelik kimlik doğrulama talepleri, BTK üzerinden yürütülen ve platformların Türkiye’de temsilci bulundurmakla yükümlü kılındığı bir çerçevede hayata geçiyor.

Platformların sunucu altyapısı büyük ölçüde ABD merkezli teknoloji şirketlerine ait. Meta (Facebook, Instagram), X (eski Twitter) ve TikTok’un arka uç sistemleri Amerika ve Avrupa’da konuşlanmış durumda. Doğrulama süreci, hangi kullanıcının hangi hesapla eşleştiğine dair metadata üretiyor; bu metadata’nın nasıl depolandığı, kiminle paylaşıldığı ve ne kadar süre tutulduğu belirsiz.

Benzer bir risk, Malezya örneğinde de gündeme geldi. 2024’de, eKYC sürecinde Malezya vatandaşlarının kimlik verileri, uluslararası sigorta ve fintech şirketleriyle işbirliği yapan yerel aracı kuruluşlara sızıyor ve global şirketlere aktarılıyor. Bu şirketlerin bir bölümü Amerikalı veya İsrailli siber güvenlik firmalarıyla sözleşmeli çalışıyor.

Kimlik doğrulama sistemleri kurulurken en çok sorulan soru şudur: Kim doğruluyor? Oysa asıl soru şu olmalıdır: Doğrulama verisi nerede depolanıyor, kim erişiyor ve ne zaman silinecek?

Bir ülke, kendi ulusal kimlik doğrulama altyapısını yabancı şirketlerin teknik sistemleriyle entegre ettiğinde, veri egemenliği kaçınılmaz biçimde parçalanıyor. Token mimarisi bu riski teorik olarak sınırlıyor, ancak platformun sunucu tarafındaki log kayıtları ve metadata akışları denetim dışında kalıyor.

Daha iki gün önce, Linkedin’in İsrail karşıtı hesapları Mossad’a raporladığına dair haberler düştü. Olası mı? Evet. Nasıl korunacağız bu risklerden? Belirsiz.

Çin ve Spektrumun Diğer Ucu

Dünyanın bu meseledeki ülkeleri bir spektrum üzerinde konumlanıyor. Bir uçta veri gizliliğini ön plana koyan Avustralya modeli, diğer uçta devlet denetimini doğrudan araçsallaştıran Çin modeli bulunuyor.

Çin’de Siber Güvenlik Kanunu ve veri gizliliği düzenlemeleri çerçevesinde gerçek kimlik kaydı zorunlu; her sosyal medya hesabı kullanıcının gerçek kimliğiyle bağlantılı olmak zorunda. Ancak bu durum Türkiye’nin planladığıyla yapısal olarak farklı bir anlama geliyor. Çin’de platformlar, siyasi, toplumsal ve dinî söylem üzerindeki ağır kısıtlamaları uygulayabilmek için devlet tarafından dayatılan şartlara uymak zorunda. WeChat, izlenen içerikleri sansür algoritmalarını eğitmek için kullanıyor. 2023’te Weibo, WeChat, Douyin, Kuaishou ve Bilibili yarım milyonun üzerinde takipçisi olan influencer’ların gerçek isimlerini profillerinde görünür kılmasını zorunlu hale getirdi. Buna karşı çıkan pek çok içerik üreticisi platformu terk etmeyi tercih etti.

Türkiye’nin konumlanması bu spektrumda ilginç bence. Teknik mimari açısından Avustralya ve İngiltere modellerine yakın bir söylem benimseniyor, ancak siyasi bağlam ve uygulama altyapısı konusundaki soru işaretleri ülkeyi spektrumun ortasında bir muğlak bölgeye yerleştiriyor. Adalet Bakanı’nın bugünki söylemlerinden konunun çocukları korumaktan “anonimliği kaldırmaya” dönüştüğünü net olarak görebiliyoruz.

İfade Özgürlüğü ve Anonimliğin Değeri

Bu tartışmayı ikiye bölen analitik bir hat var ve dürüst olmak gerekiyor, her iki tarafın da tutarlı argümanları var.

İlk perspektif şunu söylüyor: Anonimlik, ifade özgürlüğünün tarihsel temelidir. Pek çok önemli ses, siyasi baskı, mesleki risk ya da fiziksel tehlike nedeniyle ancak anonim olarak var olabildi. Muhalif sesler, azınlıklar, baskı altındaki topluluklar için anonimlik bir tercih değil; hayatta kalma mekanizmasıdır. Bu perspektiften bakıldığında, kimliği zorunlu kılan her sistem potansiyel olarak bu sesleri susturuyor.

İkinci perspektif şunu söylüyor: Anonim hesaplar, hesap verebilirlik boşluğu yaratıyor. Dezenformasyon, siber zorbalık ve itibar suikastı bu boşlukta çoğalıyor. Kimlik doğrulaması, sorumluluğu yeniden bireyselleştiriyor ve bunu meşru bir kamusal düzen hedefi olarak savunmak mümkün.

Gerçek soru şu değil: Kimlik doğrulaması yapılmalı mı? Gerçek soru şu: Başlangıçta vaadedilen sınırlı amaçla mı kalır, yoksa zamanla daha geniş bir denetim altyapısına mı evrilir?

Çin deneyimi bu konuda çok net bir veri sunuyor: Gerçek isim kaydı başlı başına içerik üretimini değiştirdi. İnsanlar yazmak istediklerini değil, kimliklerinin görünür olduğu bir ortamda yazabileceklerini yazdılar. Bu sosyolojik olguya ‘soğutma etkisi’ (chilling effect) deniyor. Yani, açıkça yasaklamaya gerek yoktur, yalnızca kimliğin bilineceğinin bilinmesi yeterlidir, insanlar otosansürü içselleştirir.

Kaldı ki bu konuda karnemiz ortada:

1. Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik (Tck 216)

Adalet Bakanlığı Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğü verilerine göre 2001-2026 yılları arasında toplam sanık sayısı: 34.721

2. Cumhurbaşkanına Hakaret (Tck 299)

• Ahmet Necdet Sezer dönemi: 163 sanık

• Abdullah Gül dönemi: 848 sanık

• Recep Tayyip Erdoğan dönemi (2014-2026 Nisan): 74.320 sanık

İşe Alımda Dijital Kimlik Dökümü: Yeni Bir Hak İhlali Alanı

Bu noktada somut bir örnek vermek gerekiyor çünkü ‘ifade özgürlüğü’ tartışması soyut kaldığında etkisini yitiriyor.

https://www.visualcapitalist.com/the-state-of-freedom-around-the-world-in-2025/

Türkiye’de şu an pek çok işveren, iş başvurularında sosyal medya hesaplarını inceliyor. Bu yasal açıdan tartışmalı olmakla birlikte yaygın bir uygulama. Kimlik zorunluluğu hayata geçtiğinde, sosyal medya profillerinin gerçek kimlikle eşleştirilmesi otomatik hale gelecek. Bu noktada işverenin elindeki araç, yalnızca gönüllü olarak paylaşılan içeriği okumaktan ibaret kalmaktan çıkıyor.

Senaryoyu somutlaştıralım. Bir aday beş yıl önce bir siyasi partiye sempatiyle yaklaşan, sonradan görüşlerini değiştirmiş ya da artık var olmayan bir hesabı yönetmiş olabilir. Bir aday LGBTİ+ haklarına dair destek paylaşımları yapmış, bunu kendi çevresinin görmesini istememiş ama anonim bir hesaptan kamusal farkındalık için içerik üretmiş olabilir. Bir aday iş yaşamında kendini korumak için kişisel görüşlerini başka bir kimlik altında ifade etmiş olabilir. Kimlik zorunluluğu bu tüm geçmişi adayın önüne bırakıyor. İşveren resmi olarak ‘bu bilgilere dayanarak karar vermiyorum’ diyebilir; ama bilgiye erişim artık mevcut.

Bu sadece mahremiyet meselesi değil; düşünce ve inanç özgürlüğünün geriye dönük biçimde cezalandırılabilmesi meselesi. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı, dijital ifade geçmişinin iş ilişkilerine yansıtılmasını, bireyin geçmişteki görüşleri nedeniyle mesleki alanda yaptırıma maruz kalması olarak değerlendiriyor. Türkiye bu meselenin hukuki zeminini henüz yeterince tartışmadı.

Şirketler, Pazarlama ve Öngörüler

Bu tabloyu stratejik bir bakışla okumak gerekiyor. Kimlik zorunluluğu hayata geçtiğinde, reklam ekosistemi ve kurumsal iletişim üzerindeki etkileri birbirine zıt yönlerde hareket edecek.

VPN Patlaması ve Anlık Ölçüm Krizi

İngiltere ve Avustralya örnekleri çok net bir ön göstergedir bence, kimlik zorunluluğu gündeme geldiğinde kullanıcıların bir bölümü VPN’e yönelir. Türkiye’de bu dinamik daha da hızlı işleyebilir çünkü ülkedeki VPN kullanım oranı zaten dünya ortalamalarının üzerinde; çeşitli platformlara yönelik geçmiş erişim kısıtlamaları bu altyapıyı önceden normalleştirdi.

Reklam ekosistemi açısından bence platform verisinin coğrafi etiketlemesi güvenilirliğini kaybeder. Türkiye’den bir kullanıcı, bir Almanya ya da Hollanda IP’si üzerinden görünüyor olabilir. Hedefleme algoritmaları bu anomaliyi ya yanlış sınıflandırır ya da tamamen atar. Kısa vadede bu, özellikle konum bazlı hedeflemeye dayanan kampanyalar için ciddi bir körlük problemi yaratır.

Anonim Kitlenin Dönüşümü

Türkiye’de sosyal medya kullanıcılarının önemli bir bölümü birden fazla hesap yönetiyor: kişisel, mesleki ve anonim. Kimlik zorunluluğu bu çoğulluğu kırıyor. Kalan hesaplar, kimliğin görünür olduğu bir ortamda daha fazla otosansüre meyilli olacak; bu da organik içerik volümünde düşüş, influencer ekonomisinde daralma ve tartışma derinliğinin sığlaşması anlamına geliyor.

Rakamsal analiz yapılamaz ama mantıksal çıkarım yapılabilir… Türkiye’de yaratıcı ekonominin önemli bir bölümü, tam da bu anonim ya da yarı-anonim hesaplar üzerinden yürüyor. Kültür eleştirisi, siyasi hiciv, cinsel kimlik ifadesi, mesleki sürtüşme. Bunlar, gerçek isimlerin altında üretilmiyor. Kimlik zorunluluğu bu sesleri susturmaz mutlaka ama platformdan atar.

B2B Reklam Dinamikleri: İki Çelişen Etki

Burada stratejik bir paradoks var. Bir yanda platform daha temiz, daha doğrulanmış bir kullanıcı tabanı sunacağı için B2C markalar açısından hedefleme kalitesi kâğıt üzerinde artacak. Bot hesaplar azalacak, sahte profiller ellenecek, demografik veri daha güvenilir hale gelecek.

Öte yandan reklam değerinin gerçek kaynağı olan özgün katılım, kültürel rezonans ve organik erişim daralacak. Türk sosyal medyası daha az gürültülü ama aynı zamanda daha az canlı hale gelebilir. Bu kehanetim değil açıkçası, kimlik zorunluluğu rejiminin yapısal sonucu.

BTK’nın Reklam Yasağı Yetkisi: Operasyonel Risk

Bugün duyurulan sistem pazarlama profesyonellerini reklam yasağı açısından ilgilendiriyor bence. Bu, Türk reklamverenler için büyük bütçelerini yerleştirdikleri platformun bir günde kısıtlanması riskini de doğuruyor.

Ki şerbetliyiz, BTK geçmişte defalarca bant genişliği kısıtlaması uyguladı. Twitter/X Türkiye’de birden fazla kez yavaşlatıldı. Instagram günlerce kapatıldı. Lansmanlarımızı erteledik, kampanyalarımızı durdurduk, bütçelerimizi başka mecralara acilen kaydırmamız gerekti.

Öngörüm şu, 2026-2027 döneminde Türk dijital pazarlama ajanslarında ‘platform riski yönetimi’ yeni bir uzmanlık alanı olarak ortaya çıkacak. Bütçe çeşitlendirmesi proaktif bir strateji haline gelecek. Meta’yı ana mecra olarak görmekten vazgeçeceğiz. Bütçemizi, olması gerektiği gibi, mecralara böleceğiz.

İnfluencer Ekonomisi ve İçerik Üreticileri İçin Yapısal Kırılma

Çin’de Weibo’nun gerçek isim zorunluluğunu uygulamaya koyduğu dönemde pek çok büyük içerik üreticisi ya içeriklerini evirdi ya platformu terk etti. Türkiye’de benzer bir dinamiği bekliyorum.

Türkiye’deki içerik üreticilerinin bir bölümü, takipçi kitlesini gerçek kimliğiyle ilişkilendirmeksizin yönetiyor. Çoğu zaman mesleki ya da ailevi bir zorunlulukla yapıyorlar bunu. Bu üreticiler ya gerçek kimlikle devam etme ya platform değiştirme ya da içerik üretmeyi bırakma arasında seçim yapmak zorunda kalacak. Üç seçeneğin de reklam pazarı için sonuçları var.

Nihai Öngörü: Sessiz Bir Platformun Maliyeti

Bu mesele nihayetinde şuraya bağlanıyor, bir platformun kitlesi ne kadar denetlenirse, o kitle o kadar otosansüre başvurur. Otosansür kültürel üretkenliğin motorunu yavaşlatır. Motorun yavaşladığı bir ortamda pazarlama, boş bir sahneye ışık tutan bir prodüksiyon haline gelir.

Bunu söylemek, kimlik zorunluluğunun tamamıyla yanlış olduğunu savunmak değil. Bilgilerimizi panelleyip sosyal medyada yayan bazı hesapları şikayet ettiğimizde “bu hesaplar yurt dışında, bir şey yapamayız” dememeleri hoş olabilirdi belki. Belki, tehdit alan kadınlar için bazı güvenlik hedefleri için makul bir denge kurulabilirdi. Ama güvenlik ve özgürlük arasında tercihe zorlandığımız yolun bir despotizme çıkacağını bilecek kadar dünya tarihi okuduk, filmler izledik. Aynı filmi bir daha çevirmeye gerek yok bence.

6 Mart 2026. ABD’nin İran’a başlattığı operasyonun sekizinci günü. White House’un resmi X hesabı bir video paylaşıyor: Top Gun: Maverick sahneleri, gerçek bombardıman görüntüleriyle kurgulanmış. “JUSTICE THE AMERICAN WAY.” Görüntülenme: 63 milyon.

Aynı gün, başka bir paylaşım daha: gece görüşü kamerasıyla çekilmiş, nişan artı işareti tam ortada, duman ve enkaz. UNCLASSIFIED etiketi yeşil büyük harflerle. “OPERATION EPIC FURY.”

Bu satırları okurken dikkat edin, bir sinema fragmanı estetiğiyle kurgulanmış bu videolar etten kemikten insanların hayatlarını kaybettikleri bir operasyonun resmi iletişim dili. Ve bugünkü savaş iletişiminin en keskin cephanesi bu iki şeyin arasındaki sınırın bilerek bulanıklaştırılmasıdır.

Bu yazı o cepheyi analiz ediyor. Özellikle taraflardan birinin haklı ya da haksız olduğu argümanına girmeden yazmaya çalışacağım çünkü bu bir hukuk ya da siyaset yazısı değil. ABD-İsrail koalisyonunun İran’a açtığı savaşın iletişim boyutunu, kullanılan araçları, teorik arka planı ve görsel dili okumaya çalışıyor. İletişim profesyoneli gözüyle.

Kız okuluna dönelim. Uydu görüntüleri ortaya çıkıyor. Uzmanlar analiz ediyor. Bölgedeki tek hava operasyonunun ABD savaş uçaklarına ait olduğu kesinleşiyor. Sonra Trump diyor ki “Görüntüleri görmedim. Tomahawk füzeleri başka ülkeler tarafından da kullanılıyor. İran bu füzeleri elde etmiş olabilir.” Neresi gerçek neresi yalan artık bilmenin ihtimali kalmıyor. Hakikat, yalanın gölgesinde kaybolup onunla eşit bir düzleme düşüyor.

Trump'ın Şubat 24'ten Mart 10'a kadar İran üzerine kurduğu her cümlenin medium'a ve güne göre dağılımına baktığımızda totalde bir yayın takvimi görüyoruz sanki.

Bu, 2026 savaşının cephesi.

Savaşın İletişimi

Savaş iletişimi, propaganda, halkla ilişkiler, psikolojik harp, dezenformasyon ve medya yönetimini kapsar. Sıkı sıkıya piyasalarla ve ticaretle ilgilidir, en başından beri. Bu nedenle aslında pazarlamanın da konusudur. İnsanların alışveriş davranışlarından yatırıma dair tutumları Hürmüz boğazından gemi geçip geçmeyeceğine dair nereden bilgi aldıklarına bağlı olabilir çünkü.

Ama savaş iletişimi asla sadece yalan söylemek değildir. Aynı zamanda kendi anlatını inşa etmek, rakibin anlatısını çökertmek, uluslararası meşruiyet kazanmak ve piyasalarını güçlü, iç kamuoyunu ayakta tutmaktır. Modern savaşlarda kazanan taraf, çoğu zaman sahadaki üstünlüğünü mesajını daha iyi yönetmesini bilen taraftır.

Sanat Başından Beri Politikti

Toby Clark, Sanat ve Propaganda adlı kitabında çarpıcı bir soruyla açılıyor: “Sanat ne zaman propagandaya dönüşür?” Ama belki daha doğru soru şudur: Sanat hiç apolitik olabildi mi?

Mağara resimlerinden Firavunların zafer anıtlarına, Rönesans kilise fresklerinden Napolyon’un buyurduğu zafer tablolarına görsel imgeler her zaman bir iktidarın, bir anlatının, bir meşruiyet talebinin taşıyıcısı oldu. Sanat kelimesi özgürlüğü çağrıştırır, propaganda manipülasyonu. Ama Clark’a göre bu ikili karşıtlık yanıltıcıdır.

“Sanatsal çalışmaların da politik bir amacı olabilir; politik amaçlar sanat akımlarını kendi düşünce sistemlerini yayma aracına dönüştürebilir.”

Toby Clark, Sanat ve Propaganda

Clark’ın kitabı bu gerilimi beş yüzyıl boyunca izliyor: Marksist sanat hareketlerinden feminist avangarda, Nazi Almanyası’nın devlet estetiğinden Stalin’in sosyalist realizmine, savaş afişlerinden Vietnam karşıtı sanata. Ve her örnekte anlıyoruz ki görsel dili kontrol eden, gerçekliği tanımlıyor.

Bu yüzden 2026’nın savaş iletişimini anlamak için sosyal medya stratejisi yetmiyor. Görsel iktidarın tarihini okumak gerekiyor.

Propaganda’nın Temel Grameri

Clark’ın kitabında özellikle altını çizdiği bir nokta var: Savaş propagandasının temel işlevi, düşmanı insandan çıkarmaktır. Buna “dehumanizasyon” deniyor ama Clark bunu teorik düzlemde bırakmıyor, somut görsel örneklerle izliyor.

1.Dünya Savaşı’nda Almanya, İngiliz afişlerinde dişleri olan bir canavar olarak çiziliyordu. Japonya, ABD’de karikatüre dönüştürülmüş bir ırk imgesiyle temsil ediliyordu. Vietnam’da bombalamaların “cerrahi” ve “temiz” olduğu söyleniyordu, tıpkı bugün “akıllı bombalar” ve “hassas operasyonlar” dilinin kullanıldığı gibi.

Bugünkü versiyonu daha sofistike ama gramer aynı. İran medyasında ABD ve İsrail, sistematik olarak Firavun ve Şeytan imgeleriyle sunuluyor. Batı medyasında İran rejimiyle İran halkı arasındaki fark çoğunlukla görünmez kılınıyor. Öldürülen İranlılar (veya Lübnanlılar) hakkında “died” denirken İsrailliler hakkında killed deniyor. Sanki bir canavar İsraillileri öldürdü de İranlılar yolda yürürken hakkın rahmetine kavuşmuş gibi.

Bu gramer her iki yönde de işliyor. Ve her iki yönde de aynı şeyi yapıyor: Savaşı kaçınılmaz, haklı ve temiz göstermek.

Lentricchia’nın Rahatsız Edici Sorusu

Frank Lentricchia ve Jody McAuliffe’nin Katiller, Sanatçılar ve Teröristler adlı kitabı daha sert bir yerden başlıyor. Hatırlayan vardır, besteci Karlheinz Stockhausen, ikiz kulelerin yıkılışını büyük bir sanat eseri olarak tanımlamıştı ve bu büyük bir skandal yarattı.

Lentricchia ve McAuliffe’ye göre Stockhausen tarihsel bir gerçeğe istemeden de olsa parmak basmıştı: Politik aşırılık ile avangard sanat, son iki yüzyıldır birbirini besliyor. Şiddet estetize edildiğinde, estetik şiddeti meşrulaştırabiliyor.

“Sanat, göndergesel biçimini koruduğu sürece yıkımın çerçeve formu olarak kullanılagelmiştir.” Lentricchia & McAuliffe

Bu çerçeveyle White House’un Top Gun videolarına bakmak gerekiyor. Bombardıman görüntülerini aksiyon sinemasının estetik diliyle birleştirmek, yıkımı ve ölümü eğlendirici ve heyecan verici kılıyor. Bilinçli bir estetik seçim. Ve bu seçimin insani maliyeti var: Altındaki enkazı görünmez kılmak.

İki Görsel, İki Dünya Görüşü

İran: Kutsal Estetiğin Siyasi Dili

Khamenei.ir resmi hesabından yayınlanan görsel.

Haydar’ın (Hz. Ali) yüce adıyla (Aleyhisselam)

O ümmetin Firavununa söyle; (Musa’nın ordusu gibi) Nil’e doğru geliyorlar,

De ki; Ali, Zülfikar’ı ile İsrail’e doğru geliyor.

Bu görsel, Ortadoğu’da çok iyi okunan bir görsel dilde konuşuyor. Analiz edelim:

• Renk paleti: Lacivert ve altın. İslam geleneğinde bu kombinasyon yüceliği ve ilahi adaleti çağrıştırıyor. Öfke değil, hak talebi estetiği.

• İmge: Tutan el ve kılıç, Hz. Ali’nin Zülfikar’ına doğrudan atıf. Füzeler kılıç formunda çizilmiş, modern teknoloji, kutsal bir tarihin içine yerleştiriliyor.

• Metin: Kur’an ayeti ve İsrail ismi aynı cümlede. Dini meşruiyet ile siyasi hedef ayrıştırılamaz biçimde birleştiriliyor.

• Kaynak: khamenei.ir, bu bir sosyal medya kullanıcısının paylaşımı değil. Merhum devlet lideri için hazırlanan resmi iletişim materyali. Yani siyasi bir estetik karar.

Toby Clark’ın kitabından şu kısmı hatırlamak gerekiyor bence. Güçlü propaganda, hedef kitlesinin zaten inandığı şeyleri söyler ama onları görsel ve duygusal olarak doğrular. Bu görseli gören bir İranlı, Iraklı, Lübnanlı ya da Filistinlinin içinde zaten var olan tarihsel yük bu imgelerle yüzleşiyor ve güçleniyor. Ellul’un aslında söylediği şey yineleniyor burada. Var olan eğilimleri yoğunlaştırmak.

İran’ın görsel iletişimi estetik rafine dille, derin tarihi referanslarla sürdürdüğü görsel iletişim dili aslında iki şeye hizmet ediyor. Binlerce yıllık görsel kültür birikimi olan bir medeniyet olduğunu göstermek. Zafer anlatısını kutsalların yanında olduğunu ifade ederek kurmak.

ABD: Pop Kültürün Silahlaştırılması

Aslında ABD de aynı şeyi yapmak istiyor.

Trump Beyaz Saray’da dini liderlerin kendisine dokunarak ettiği duayı her yere yaydı. Ama İran çatışmasının başından itibaren dinci ve irrasyonel bir yönetime karşı laiklik savunucusu diskurunu sahiplendikleri için garip bir tepki yarattı globalde.

Ve diğer yandan ABD en büyük sermayesi olan Hollywood imgelerini kullanıyor.

White House @WhiteHouse, 6 Mart 2026: “JUSTICE THE AMERICAN WAY.” Top Gun: Maverick’ten alınan sahneler gerçek bombardıman görüntüleriyle birleştirildi.

White House @WhiteHouse, 6 Mart 2026: “OPERATION EPIC FURY” UNCLASSIFIED etiketli gece görüşü bombardıman görüntüsü.

Bu iki videoyu inceleyince hem teknik açıdan etkili hem de etik açıdan derin sorunlar taşıyan bir strateji görüyorum.

White House sosyal medyası operasyonun başından bu yana şu referanslara başvurdu: Top Gun: Maverick, Braveheart, Iron Man, Breaking Bad, Gladiator, SpongeBob SquarePants, Grand Theft Auto, Mortal Kombat. Bunların hepsi gerçek saldırı görüntüleriyle kurgulanarak yayımlandı.

İletişim stratejisi açısından ne yapıldığına bakalım: Mesajın hedef kitlesi genç erkekler, özellikle oyun ve aksiyon sineması tüketicileri. Bu grup, 2024 seçiminde Trump’ın en güçlü demografisiydi. Kullanılan dil, bu kitlenin zaten tükettiği içerik formatının içine yerleştirilmiş. Gamification ile savaş bir oyun arayüzüne, ekrandaki hedef bir video oyunu elementine dönüştürülüyor. Aynı zamanda short term pain, long term gain gibi akılda kalıcı, kısa, manasını sorgulamanın bile anlamsız olduğu sloganlar iletişimi hızlandırıyor.

@nowthisimpactTrump said the exact same thing about tariffs: 'short-term pain, long-term gain.' So far, they've mostly meant higher prices and slower growth. Now, that same line is being repeated by news outlets and the Trump admin to justify a new war in the Middle East that could drive up costs in the U.S. The problem? No one can explain what the supposed 'long-term gain' actually is. with @blueatlgeorgia

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

“OPERATION EPIC FURY”, “Locked in”, “JUSTICE THE AMERICAN WAY”… Bunlar siyasi bir gerekçe sunmuyor. Bir gerekçeye ihtiyaç duymuyor bile. Aksiyonu estetize ediyor, heyecan verici ve haklı gösteriyor. Söylediği tek şey: “Güçlüyüz, haklıyız, cool’uz ve bu muhteşem görünüyor.”

Ama bu stratejinin ciddi iletişim açıkları da var. Tom Cruise, Ben Stiller ve diğer sanatçılar videolarının kullanımına izin vermediklerini kamuoyuna duyurdu. Bu ikincil bir kriz yarattı: Sanatçıların sesli itirazları, White House’un aksiyon maskülenliği mesajını doğrudan baltaladı.

Biraz daha derin sorular sormak istiyorum. Bu videolar, saldırıların altındaki gerçekliği yani ölen çocukları, yıkılan mahalleleri, yerinden edilmiş aileleri, tamamen görünmez kılıyor. Chicago Başpiskoposu Kardinal Cupich’in dediği gibi: “Hükümetimiz bir halkın acısını kendi eğlencemizin arka planına dönüştürüyor.” Bu, Toby Clark’ın kitabında “savaşın sanitizasyonu” olarak analiz ettiği şeyin 2026 versiyonu: Görsel propaganda, ölümü estetize ederek kabul edilebilir kılıyor.

Ve burada Chomsky’nin filtreleme teorisi devreye giriyor: Bu videolar 63 milyon görüntüleme alırken, aynı operasyonun altındaki İranlı sivil kayıplarını anlatan bir video hangi görüntülemeye ulaşabilir? Hangi platform onu öne çıkarır? (Çok özür diliyorum Chomsky alıntıladığım için ama bu kavramsallaştırma kafamda dönüp duruyordu ve metinden atamadım.)

Bunun karşılığında Dubai ve Katar’ın bombalanması da bölgenin dengesini bozdu. Bir yandan dünyanın en güvenli şehri olduğu iddiasındaki Dubai’ye bombalar düştüğü, insanların havalimanlarına akın ettiğini duyduk, diğer yandan da ülkedeki influencer’ların “Hiç korkmuyorum çünkü beni kimin koruduğunu biliyorum” içerikleri düştü. Sonradan öğrendik ki Dubai’den negatif görüntü yaymak yasaklanmış, baya baya yasaklanmış.

Boom Boom Tel Aviv ya da Karşı Tarafın Virüsü

12 gün savaşı olarak anılan süreçte hayatımıza girdi Boom Boom Tel Aviv. Aslında savaş iletişimi tarihinde nadir görülen bir fenomen, devlet ve ordu altyapısı olmadan, yalnızca bir AI aracı ve doğru zamanlama ile milyonlara ulaşan bir içerik. TikTok, Instagram ve X’te defalarca kaldırıldı, defalarca geri döndü.

Şarkının kendisi kasıtlı olarak ham ve kışkırtıcı: Tel Aviv üzerine düşen füzeleri kutluyor, Gazze’de öldürülen çocukların acısını referans alıyor.

Katiller, Sanatçılar ve Teröristler’de sorulan şuydu: Avangard sanat ile radikal eylem arasındaki sınır nerede biter? Bu video da bence bu soruyu dijital kültür savaşına taşıdı.

Bu şarkı viral oldu çünkü Ellul’un tarif ettiği şeyi yaptı, tepeden inmedi, insanların içindeki şeyi dışa vurdu. Filistin’e, Gazze’ye, yıllardır biriken öfkeye ses oldu. Algoritma değil, ham duygu taşıdı. Ve bu, hiçbir pazarlama bütçesiyle satın alınamaz.

Bernays: Rızayı Üretmek

1928’de yayımlanan Propaganda’da Edward Bernays şunu söyledi: Demokrasi kalabalıkların kendi kendini yönetmesi değil, seçkinlerin halkın rızasını üretmesidir. Bu tezi pratikte bizzat test etmişti, 1. Dünya Savaşı’nda barışçı bir ABD kamuoyunu savaş yanlısına çevirmişti.

Netanyahu’nun Eylül 2025’teki influencer toplantısı, Bernays’ın 1928’de tarif ettiği şeyin güncel versiyonu. Kitleye değil, kitlelere ulaşan aracılara hitap etmek. Platform değişti, prensip aynı kaldı.

Ellul: İnsanlar Anlam Arar

Jacques Ellul’un 1962 tarihli Propagandes’ının daha rahatsız edici bir vurgusu var: Propaganda insanları kandırmaz, onlara anlam verir. Modern insan, karmaşık gerçekliği sindirmek için basit şemalar ister. Propaganda bu ihtiyacı karşılar.

Ellul iki tür propaganda ayırt eder. Ajitasyon propagandası hızlı, sert, aksiyona dönüktür ve iktidarları sarsar. Entegrasyon propagandası yavaş ve sabırlıdır, kimliği inşa eder, aidiyet yaratır. Fark edilmez çünkü saldırı gibi değil, ait olma gibi hissettirir.

Propagandanın büyük gücü, modern insana her şeyi açıklayan basit şemalar sunmasından gelir.

TikTok ve X algoritmalarının bu kadar etkili olmasının teorik açıklaması bu. Algoritma, Ellul’un tarif ettiği anlam ihtiyacını besliyor, izleyiciye tutarlı ve anlaşılır bir gerçeklik sunuyor. Gerçekliğin kendisini değil, bir gerçeklik hissini.

Chomsky: Kimin Medyası?

Herman ve Chomsky’nin 1988 tarihli Rızanın İmalatı kitabı, medyayı bilinçli manipülasyon olarak değil yapısal bir filtre sistemi olarak analiz ediyor. Dört filtre var, sahiplik, reklam bağımlılığı, kaynak ilişkileri ve iktidar baskısı… Bu dört filtre, haberin ne olacağını belirler. Gazeteci kasıtlı yalan söylemez, sadece hangi gerçeklerin önemli olduğunu içselleştirmiş haldedir.

Chomsky’nin en keskin kavramsallaştırması hak eden ve hak etmeyen kurban arasındaki ayrımda bence. Aynı şiddete maruz kalan iki grup, eğer siyasi çıkar birinde varsa, medyada bambaşka yer bulur. Biri isimle, fotoğrafla, ailesiyle anılır. Diğeri toplu sayıyla.

Bu ayrım, 2026 savaş haberlerinde çıplak gözle görülebilir: Öldürülen İranlı generaller isimli haber olurken, İran’ın misilleme saldırılarında hayatını kaybeden siviller sayısal veri olarak geçiyor. Ve İsrail’e dair saldırılara dair asla resmi bir açıklama duyamıyoruz. Sürekli bir yerlerin yıkıldığını, yandığını, birilerinin öldüğünü duyuyoruz ama resmi açıklama yok.

Bu bağlamda “ulusal güvenlik” argümanı başka bir anlam kazanıyor: Kimin ulusal güvenliği, hangi sesler için tehdit?

Bu uzun yazıyı bitirirken şunu netleştirmek istiyorum: Tarafların iletişim stratejilerini analiz etmek, o tarafların eylemlerini haklılaştırmak değildir.

ABD ve İsrail’in iletişim operasyonu teknik açıdan son derece sofistike. Hedef kitleyi biliyor, formatı biliyor, algoritmayı biliyor. Ama bu sofistike operasyonun altında yatan şeyi de görmek gerekiyor: Yıkımı eğlenceli ve cool kılmak için büyük bir çaba harcanıyor. “Operation Epic Fury” adını koyan, bunu Top Gun müziğiyle kurguya döken, 63 milyon insana izleten bir makine var. Bu makinenin işlevi, bir halkın bombalanmasını geniş bir izleyiciye kabul ettirmek.

İran’ın iletişim operasyonu ise farklı bir güce sahip çünkü tarihsel bir yaranın içinden konuşuyor. Onlarca yıllık müdahale, güçlü Şii görsel kütüphanesi, yaptırımlar, vekalet savaşı, petrol politikası, bunların yarattığı birikmiş duygu, herhangi bir iletişim stratejisinden daha güçlü bir zemin oluşturuyor. Ellul’un dediği şey bu: En etkili propaganda, var olan gerçeklerin üzerine inşa edilendir. Ve hepimizi şaşırtıyor.

Ve tam bu noktada Toby Clark’ın sorusu anlam kazanıyor: Sanat ne zaman propagandaya dönüşür? Belki hiç dönüşmüyor. Belki her zaman öyleydi. Ama biz, bu gücün farkında olarak mı, olmayarak mı tüketiyoruz?

Peki biz ne yapacağız?

Bu soruyu “medya okuryazarlığı” çerçevesine sıkıştırmak istemiyorum. Çünkü o çerçeve kaynağını kontrol et, doğrula, eleştirel düşün üçlüsüne sıkışıyor. Bunlar doğru ama yetersiz. Yetersiz çünkü sorun bilgi eksikliği değil.

White House videolarını izleyip bu propaganda diye düşünen biri de o videoyu izlemiş oluyor. Algoritma için bu yeterli. 63 milyon görüntülemenin kaçı inanan, kaçı reddeden gözlerden geldi? Ne farkeder ki? Özellikle bombalar altında ölen kızlar için…

Ellul diyor ki; “propagandaya karşı en savunmasız olanlar, eğitimsiz ve bilgisizler değil. En çok haber tüketen, en çok bilinçli olduğunu düşünenlerdir.” Çünkü ne kadar çok içerik tüketirsen, o içeriğin yarattığı duygusal ve zihinsel çerçeve o kadar derinleşiyor. Eleştiri bile bu çerçevenin içinde gerçekleşiyor.

O zaman mesele izlerken ne hissettiğimize ne yaptığımız.

Bir bombardıman görüntüsü izlerken adrenalin yükseliyorsa, bu tepkiyi fark etmek bir şeydir. Bunun tasarlandığını, kurgulandığını, bu adrenalin için optimize edildiğini bilmek başka bir şeydir. İkincisi birincisini durdurmaz ama en azından bir mesafe açar.

Bu mesafe, dijital okuryazarlık kurslarının öğrettiği şey değil. Bu, kendi duygusal tepkilerine tanık olabilme kapasitesi. Ve bu kapasite, bugün belki de en az bulunan şey.

Çünkü algoritmalar tam olarak bunu kapatmak için tasarlandı.

KAYNAKLAR

Toby Clark, Sanat ve Propaganda: Kitle Kültürü Çağında Politik İmge, Ayrıntı Yayınları.

Frank Lentricchia & Jody McAuliffe, Katiller, Sanatçılar ve Teröristler, Ayrıntı Yayınları.

Edward Bernays, Propaganda, 1928.

Jacques Ellul, Propagandes, 1962.

Edward S. Herman & Noam Chomsky, Manufacturing Consent, 1988.

CIA resmi X hesabı (@CIA), 24 Şubat 2026.

https://sheets.works/data-viz/trump-iran

Iran International, “CIA Launches Farsi-Language Intelligence Recruitment Campaign”, 24 Şubat 2026.

Fortune, “CIA offers informant tips as US Iran strike looms”, 25 Şubat 2026.

Kapak: Notes to Basquiat, Gordon Bennett - 1999

Pieter Bruegel 1563’te Babil Kulesi‘ni bitirdiğinde ortaya Bruegel’in kariyeri açısından bir zafer, insanlık ve sanat tarihi açısından yüzyıllarca konuşulabilecek bir başyapıt çıktı:

Öylesine görkemli bir yapıydı ki bakışlarınız önce yukarı çekiliyordu, Roma Kolezyumu’nun ve Ortaçağ katedrallerinin izlerini taşıyan, bulutlara uzanan tuğla bir kibir abidesi. İnsanlık, birleşmiş ve Tanrı’ya meydan okuyordu. Ve hala bitmemişti.

Bir de, bir Kuzeyli latifesi olarak, Bruegel tabloya bir şey eklemişti. Tablonun sol alt köşesinde, kalabalığın arasında, inşaatın tantanasından habersiz, çömelmiş bir adam. Küçük. Ayrıntı sayılacak kadar küçük. Ve yapıyor olduğu şey, doğanın zorunlu bir çağrısına cevap vermek.

Fotoğrafı da burada.

Bedenin Hakikati

Şimdi önce kuzey sanatına dair bişey söylemem gerekiyor, Flemish ustalar detayları rastgele seçmezdi. Bruegel’in bu figürü oraya koyması da bir yorumdur bu nedenle. Biz de şimdi Umberto Eco’nun dediği gibi aşırı yorum yapacağız ve bu sahneye odaklanacağız. Çünkü belki de tanrılar katına çıkma iddiasındaki insanlığın özeti, o oturma halinde okunabilir? Kule ne kadar yükseğe çıkarsa çıksın, insan, bedeninin hakikatinine mahkumdur. Kral da bu ihtiyaçtan azade değildir, patron da, peygamber de.

Bu düşünce Batı hümanizminin kalbindeki en eski demokratik reflekstir. Beden eşitler. Erasmus aynı dönemde yazıyordu, Montaigne biraz sonra kaleme alacaktı; kibrin panzehiri olarak bedenin sıradan gerçekliğini öne çıkarmak, dönemin entelektüel bir jesti haline gelmişti. Yüceltme karşısında sıradan olan. İddia karşısında et. İnsanın doğa ile kopmaz o aşağılık bağı.

Ben Bruegel’in mesajını şöyle okuyorum: Ne kadar yükseğe çıkarsan çık, bedenin seni yere bağlar. Ve bu bağ, tam da bu bağ, seni diğerleriyle eşit kılar. Kibrin sınırı, herkesin paylaştığı bu ortak ve kaçınılmaz insanlıkta gizlidir.

Kule Yeniden İnşa Ediliyor

Şimdi 2025’e gelin.

Dünyada bir avuç insan var, yirmi, belki elli kişi, haydi Silikon Vadisi’nin C-Level ekibinin tümünü sayalım, bu kişiler insanlığın altyapısını tutuyorlar. Arama motorları, sosyal medya akışları, yapay zeka modelleri, ödeme sistemleri, bulut altyapısı, uzay araçları. Birkaç yıl önce bunlar platform şirketleriydi. (Ondan önce de hepimiz için geek çocuklardı da neyse buraya girmek istemiyorum) Akademisyenler şimdi farklı bir kelime kullanıyor: technofeodalism.

Kavramı Yunanistan’ın eski Maliye Bakanı Yanis Varoufakis’ten alıyoruz: 2008 krizinin ardından kapitalizm dönüşmeye başladı; bulut altyapısı, veri ve dijital platformlar çağın toprağı haline geldi. Ortaçağ’da kim toprağa sahipse yani üretim araçları tekelindeyse, güç ondaydı. Bugün de kim bu altyapıya sahipse güç onda. Fark şu ki bugünki feodal beylerin gücünü sınırlayacak bir krallık ya da kilise yapısı ufukta görünmüyor. Zaten bu beyleri hiç kimse seçmedi ve hesaplarını kimseye vermiyorlar (gibi görünüyor şimdilik diye bir şerh düşeyim de Claude ve ABD Savunma Bakanlığı arasındaki minik sürtüşmeye dair önlem almış olayım).

Tabii ki rakamlara bakalım.

Google arama motorunda yüzde 89,2 pazar payına, mobil cihazlardan yapılan aramalarda ise yüzde 94,9 pazar payına sahip. Bu tekel, Ağustos 2024’te ABD Adalet Bakanlığı’nın açtığı davada bir federal mahkeme tarafından resmî olarak tescillendi. “Google bir tekeldir ve bu tekelini sürdürmek için hareket etmiştir” diyen 277 sayfalık karara bakınca Google’ın, yalnızca iPhone’da varsayılan arama motoru olma hakkı için Apple’a 2022’de yaklaşık 20 milyar dolar ödediği görülüyor. Rekabetin bu ölçekte satın alınması mümkün olduğunda, pazar kelimesinin anlamı yeniden tartışmaya açılır.

Amazon‘da tablo farklı ama eşit derecede aydınlatıcı. Platformdaki toplam satışların yüzde altmışından fazlası bağımsız satıcılardan geliyor. Yani milyonlarca küçük işletme, varlığını sürdürmek için Amazon’un kurallarına, algoritmalarına ve giderek artan ücretlerine tabi. 2024 yılında bu satıcıların Amazon üzerinden kolektif satışları 290.000 doların üzerine çıktı, ancak şartları belirleyen tek taraf Amazon olmaya devam ediyor: Hangi ürünün öne çıkacağı, hangi satıcının görünür olacağı, hangi ücretin geçerli sayılacağı.

Yapay zeka cephesinde ise tablo daha da girift. Büyük dil modellerini eğiten verinin büyük bölümü, web’de yayımlanmış içeriklerden oluşuyor, yani gazetecilerin, yazarların, araştırmacıların, yaratıcıların ürettiği içerikler. Bu içeriklerin sahipleri ne bir sözleşme imzaladı ne de telif ücreti aldı. Modeller şu anda birçok ülkede hukuki itirazlarla karşı karşıya, ancak hukuki süreçler yıllarca sürerken teknoloji ilerliyor. Kimin emeği bu sistemleri besliyor, kimin kazancına dönüşüyor ve kimler bu sisteme bağımlı oluyor sorusu yanıtsız kalıyor.

Ajan derinleştikçe bağımlılık da derinleşiyor. Claude Code veya benzeri bir araç iş akışınıza entegre olduğunda, kodunuzu biliyor, ekibinizin dökümanlarını okuyor, ticket’larınıza erişiyor, deployment’larınızı yönetiyor, sistemden çıkmanın maliyeti katlanarak artıyor. Bu teknik bir tercih olmaktan çıkar, kurumsal bir bağımlılık haline gelir. Feodalizmi güçlü kılan şey de buydu zaten değil mi, lord’un toprağını terk etmek teorik olarak mümkündü, pratikte imkânsızdı.

En sembolik gelişme olarak şundan bahsetmek isterim; 2025 başında Elon Musk ki kendisi aynı anda SpaceX, xAI, Tesla ve X’in sahibi, ABD federal hükümetinin ödeme sistemlerine, kamu çalışanlarının verilerine ve kurumsal kararlarına seçilmeksizin erişim sağladı. On dokuz eyaletin başsavcısı bunu yasa dışı bularak dava açtı. Eleştirmenler, tarihte bir bireyin bu kadar geniş bir teknolojik, finansal ve siyasi güç kombinasyonunu elinde bu denli hızlı topladığına dair emsal bulmanın güç olduğunu söylüyor. Neyse ki Trump’la arası bozuldu da elindeki data bir nevi azaldı.

Tabloya dönelim mi? Bruegel’in tablosundaki kral figürü vardır sol altta. Nemrut bir suratla inşaatı denetliyor, etrafında eğilen adamlar. Bugünün versiyonlarını tanıyorsunuz.

Demokrasi Nerede?

Demokrasi bir yönetim biçiminden önce bir ontolojik iddiadır: Sen de sayılırsın.

Bu iddia iki temele oturuyor. Birincisi hukukidir; oy hakkı, temsil, hesap sorma mekanizmaları gibi… İkincisi daha derin ve daha kırılgandır; bilgiye eşit erişim, kamusal tartışmaya katılma kapasitesi, ekonomik varoluşun siyasi bağımlılık yaratmamasıdır.

Technofeodal düzende bu ikinci temel çürüyor bence.

Yapay zeka modelleri kimin verisiyle eğitildi? Kimin denetiminde? Hangi değerleri optimize ediyor? Bu sorular hiç üzerinde durmamış olsak da salt teknik sorular değil, anayasal sorular. Ama yanıtları demokratik müzakereyle değil, birkaç şirketin ürün toplantılarında veriliyor. Avrupa Birliği’nin Yapay Zeka Yasası gibi girişimler bu boşluğu doldurmaya çalışıyor ancak teknolojinin gelişim hızı, düzenlemenin önünde koşmaya devam ediyor.

Bu sistemler ne kadar yerleşirse, onlara bağımlılık o kadar derinleşiyor ve vazgeçilmez oluyor. Bir zamanlar kamu hizmeti sayılan, bilgiye erişim, iletişim, ekonomik katılım gibi şeyler özel altyapıdan geçmek zorunda kalıyor. Ve özel altyapının sahibi demokratik hesap verme yükümlülüğü taşımıyor.

Kule yükseliyor. Ama altındaki insanların sesi giderek daha az işitiliyor.

Ortak Paydamız?

Bruegel’in yerleştirdiği o küçük figür bir küçümseme değil bence. Dikkatli bakarsanız neredeyse saygın bir şey var onda, mütevazı, kendine dürüst, performanstan uzak. Kule göklere uzanırken o sadece insan.

Bu figür benim için zamanla bir metafora dönüştü. Kibrin panzehiri büyük söylemler değil, küçük dürüstlükler. Kimin parasıyla bu kule inşa ediliyor? Kimin emeği silikonun altında gömülü? Hangi demografinin verisi modeli eğitti, hangi demografinin hayatı yeniden düzenlendi?

Sormak, ısrarla sormak, şeffaflık talep etmek bence bu Bruegel’in figürünün jesti kadar sıradan ve o kadar gerekli. Belki de elimizde kalan demokrasi kırıntısında sahip olabileceğimiz tek şey.

Sonunda Ne Olacak?

Bruegel’in Babil Kulesi’nin sonunu biliyorsunuz değil mi? Dil karışıyor, insanlar dağılıyor, koordinasyon bozuluyor, kule yarım kalıyor.

İronik olan şu ki, bugünkü kulenin da benzer bir kadere iyi malzeme var elinde. Yapay zeka modelleri aynı bilgi ekosistemini besliyor ve o ekosistemi aşındırıyor aynı anda. Platformlar insanları bağlarken kutuplaştırıyor. Ekonomik güç yoğunlaşırken siyasi meşruiyet eriyor.

Ama Babil’in çöküşü sayesinde farklı diller, farklı kültürler, farklı hikayeler güçlendi. Merkeziyetsizlik bazen felaketten değil, bizzat çeşitlilikten geliyor.

Belki bu sefer de öyle olur. Açık kaynak modeller, veri kooperatifleri, dijital kamu altyapısı talepleri, platform düzenlemeleri, küçük ama ısrarlı demokratik direnişler bir şeyleri değiştirir. Belki de değiştirmez.

Lütfen bana umarsız bir optimist demeyin.

Ben Bruegel’i şöyle okuyorum, Bedenini unutan kibri sever. Kibir başlarsa kule düşer.

Biz şimdi hem kuleyi hem de bedeni, hem teknolojik gücü hem de ortak insanlığı aynı anda unutuyoruz.

İkisi birden.

Bu bülteni okuyorsanız ve bir şirketin yapay zeka stratejisini, pazarlama kararlarını ya da ürün yol haritasını etkileme kapasitesindeyseniz: Bruegel’in o küçük figürünü hatırlayın. Hangi soruları sormaktan kaçınıyorsunuz? Kimin sesi duyulmuyor? Kule sizin ellerinizde de inşa ediliyor, küçük, günlük kararlarla.

Herkesin ortak paydasını unutmayın. 🙂

Bir kaç ay önce, eşimle Mubi’den bir film izlemeye karar verdik. Ben pek film izleyen birisi değilim. Sanat filmleri de bu açıdan istisna değil. Mümkünse izlememeyi tercih ederim.

Mubi gündeme gelince, eşim gelmeden filmlere bakmaya başladım ki harika dağ, deniz, orman görsellerinden oluşan bir ekran koruyucuya, İngiltere’ye göçmüş ve kızı orta doğuda savaşın ortasında kalmış bir annenin dramına, eşini kaybettikten sonra depresyona düşen kahramanımızın iç sıkıntısına denk gelmeyeyim.

Komedi kategorisini görünce içimden yalan yok “oleeey beee!” diye sevindim. Sonra aklıma dark humor olarak etiketlenmiş “The Banshees of Inisherin” geldi. Korktum. Kanım çekildi. Bir daha böyle “komik” bir film izlemeye hiç niyetim yoktu. Mubi kataloğunda tedirgin bir şekilde gezinmeye devam ettim. Ve Türkçe’ye “Emret Patronum” olarak çevrilmiş Direktøren for det hele” filmi ile karşılaştım.

Lars Von Trier ismi bir korkutmadı değil ama film genellikle eğlenceli filmleri ayırmak için kullandığım iki temel kriteri karşılıyordu:

1. Afişinde komik yazıyordu.

2. İsmi Türkçe’ye çok kötü gibi çevrilmişti.

Yani, birileri filmin sinemada gösterileceğini ve genel izleyiciye de gidebileceğini düşünmüştü. Harika!

Filmin konusu da ilginç geldi:

Bir IT şirketinin sahibi olan Ravn, şirketi kurarken ilginç bir yalan uydurur. Çalışanlarına karşı zor kararları vermekten kaçınmak için, Amerika’da yaşayan hayali bir patron figürü yaratır ve tüm zorlu kararları bu hayali patrona atfeder. Şirketin satışı gündeme geldiğinde bu yalan problem yaratmaya başlar çünkü alıcı firma gerçek patronla görüşmek ister. Ravn, bu durumu çözmek için Kristoffer adında başarısız bir tiyatro oyuncusunu kiralar. Kristoffer’ın görevi bu hayali patronu canlandırmaktır.

“Kötü kararlarda sorumluluğu üzerine yıkabileceğiniz hayali bir patron” bence tatlı bir fikir. Buradan hakikaten komedi çıkabilir. Çatışmalar, durum kaynaklı komiklikler falan. Ben filme inandım. “Olur” dedim. “Güldürür” dedim. “Güldürürken de düşündürür” dedim.

Öyle de oldu. İlk yarısı biraz yavaş aksa da film hem gülümsetti hem de eğlendirdi. Benim için düşündürücü de oldu. Başkaları ile kötü olma işini outsource etmek harika bir fikir. İnsan kendi kararlarının sorumluluğunu bile alırken zorlanıyor. Çoğu insan bu sorumluluğu almak bile istemiyor. Birilerinin onun adına karar vermesi kolay geliyor.

İş ile ilgili kararlar daha da zor kararlar olabilir. Birini işten çıkartacaksın ama o kişi 5 yıldır birlikte çalıştığın yakın arkadaşın. Yeni doğum yapmış bir çalışanına mesai var demek, beklenin altında zam yapmak, herkesi pek de mutlu etmeyecek birini terfi ettirmek kolay kararlar değil.

Zorluk bence karar vermede değil. Kararın sorumluluğunda. Karar öyle ya da böyle alınıyor. Ama kararın sorumluluğu veren kişiye ait. Kahramanımız Ravn da bu sorumluluğu hayali bir patrona vermiş. Harika bir çözüm. Yaptırmak istediğin her şeyi yaptır, acımasız ol, sadece kendi bencil çıkarlarını düşün ama işin sorumlusu kim? “Şerefsiz patron!”

Bu yazı elbette ki size film önermek için yazılmadı. Yapay zekâ teknolojileri diğer tüm teknolojilerden farklı olarak “agentic” olarak davranabilecekler. Yani karar alacak ve uygulayacaklar. İş dünyasında da karar süreçlerinde adım adım yapay zekânın kontrolü devralacağını göreceğiz. Peki iş dünyası olarak patronların karar süreçlerini destekleyen bir BossGPT’ye hazır mıyız?

Patronun (CEO’nun) e-postalarını okuyan, şirketin tüm verilerini analiz eden, sektörel ve ekonomik güncel verileri inceleyen, toplantı notlarını, iş görüşmesi kayıtlarını işleyen ve tüm bunlarla karar veren bir BossGPT patronun en doğru kararı vermesine yardımcı olmaz mıydı? Şirketin çıkarları ve başarısı doğrultusunda zor kararları gözünü kırpmadan almaz mıydı? Şirket yapay zekâlı bu rasyonel patron destek sistemi sayesinde daha verimli yönetilmez miydi? Müthiş(!) bir gelecek bizi bekliyor olabilir mi? Cevap, müthişten ne anladığımıza bağlı. Bir de kim için ne için sorularına.

Bir diğer önemli soru, yapay zekânın kararlarının sorumluluğunu kimin alacağı. Böyle bir karar destek sisteminde patron ve yöneticiler tüm kararlarını “objektif” ve “rasyonel” olduğu iddiası ile BossGPT’ye dayandırma şansına sahipler. “Ben değil, BossGPT böyle karar verdi. Ben de biliyorum eşin yeni doğum yaptı, iki ay önce ev aldın, kredi borcun var ama ne yapabilirim? BossGPT seni işten çıkartmamız gerektiğini söylüyor.” cümlesini duymaya pek uzak değiliz. Kararları alan bir yapay zekâ modeli “yanlış kararların da sorumluluğu da alır mı?” bir başka soru.

İş açısından doğru olan ama ahlaki olmayan kararlar? Rasyonel olan ama adil olmayanlar? Hepsinde topu yapay zekâya atıp işin içinden çıkabilir miyiz?

Önümüzdeki yıllar zor kararların sorumluluğunu yapay zekâya yıktığımız ve akşam rahat yatmayı seçtiğimiz ahlaki sınavlarla dolu olabilir. Kararlar ile birlikte sorumlulukları devretmek yöneticiler, patronlar için büyük rahatlık. Hatta rahatlıktan da öte ahlaki açıdan büyük konfor. Düşünsene, her zaman suçlayabileceğin, senin de yapacak bir şeyin olmadığını anlatıp mağdur gibi takılabileceğin, “çok üzüldüm” diye göz yaşı dökebileceğin harika bir bahane.

Siz şirketiniz için kararları kimin vermesini istersiniz?

Rasyonel ve objektif yapay zekâ uygulamalarının mı yoksa insanların mı?

Paradigma, en temel anlamıyla dünyayı, olayları veya belirli bir konuyu algılamamızı sağlayan zihinsel model, kavramlar dizisi veya bakış açısı demektir. İndirgemeci olarak “Dünyayı nasıl algıladığımız?” demeyi çok isterdim ancak Paradigma bir algı değildir; algıların toplamından oluşan ve gelecekteki algıları önceden belirleyen bir üst yapıdır. Algı anlıktır ve duyusal verilere dayanır. Paradigma ise süreklidir, kültüreldir ve öğrenilmiştir.

Çoğumuz içine doğduğumuz kültürün kodlarına işlemiş olan hakim ön kabulleri düşünmeden, sorgulamadan normal kabul ederiz. Çünkü hayatta kalmak için dünyaya uyumlanmak gerekir ve işlerin nasıl yürüdüğü ile ilgili hazır fikirlere sarılmak bunun en pratik yollarından birisidir. Eğitim dediğimiz şey insanları “gerçeklik budur ve işler böyle yürür” fikrine ikna etme, bunun üzerinden de rıza üretme işidir.

Paradigmaların çoğu çok yavaş değişir. Tarım makinelerinin ilkel hallerinin bile verimi arttırması, köylerde işsizliğin artması, işsiz kalanların kentlere akını, kent içerisinde yeni ihtiyaçların ve mesleklerin doğuşu, çalışabilecek insan kaynağı artığı ile üretimin ölçeklenmesi, sermayenin güç kazanması, buna bağlı sanayileşme yüzlerce yıl sürdü. Yavaş olması uyum şansını arttırdı. Elbette bu değişimlerde çok acılar yaşandı ancak dünya dönmeye, değişmeye devam etti.

Geçmiş yüzyılların yaygın paradigması iş imkanı olan yerlere göç etmek ve yeni işler öğrenerek uyum sağlamak idi. Makineleri kullanacak ve onları inşa edecek insanlara olan ihtiyaç hemen olmasa da yeni işler yaratmayı başardı. Elbette ki birileri uyum sağlayamadı ve elendi, birileri ise uyum sağlayarak bir sonraki teknolojik sıçramaya kadar çalışmaya devam etti. “İşler böyle yürür” fikri ayakta kalanlar tarafından bir sonraki kuşağa aktarıldı.

Ayakta kalanlar (bence bir “survivorship bias” olarak) aşağıdaki üç paradigmayı yarattılar.

1. Teknolojik gelişme herkes (toplum) için iyidir.

2. Teknolojik gelişmenin önünde duramayız. Uyum sağlamak zorundayız.

3. Teknolojik değişim yeni ve katma değerli işler yaratır.

   

Hemen örnekleyelim: Matbaa karşıtı hattatların, teknolojiye karşı kaybetmeleri ve matbaayı kullanmayı öğrenenlerin hayatta kaldığı hikayesi en çok kullanılan örneklerden birisi. Kitapların ucuza basılmasına bağlı erişiminin artması ve bilginin dolaşımı sayesinde dünyanın daha iyi bir yer olduğu fikri de “teknoloji iyidir “ paradigmasını destekliyor. İnsanlar ısrarla bu paradigmalara sahip çıkıyor ve asla fikirlerini değiştirmiyorlar.

Ama ben yapay zekâ teknolojilerinin aynı paradigma ile değerlendirilmesinin doğru olmadığını düşünüyorum. Bunun için iki sebebim var. Bunun ilki bu üçlü paradigmanın zaten gerçek olmaması. İkincisi ise “dünyanın eskisi gibi işlemeyeceğini” düşünmeye başlamam.

1. Teknoloji bence “sahipleri” için iyidir. Yeni bir teknolojinin yaygınlaşma sürecine baktığımızda, fikri geliştirenler, onu ticarileştiren şirketler, altyapıyı elinde tutanlar ve regülasyona yön verebilen lobiler kazanç pastasından en büyük payı alırlar. Özellikle “dijital” dünyada bir ürünün ya da hizmetin ölçeklenmesi emeğe ya da diğer kaynaklara çok az bağlı olduğu için teknoloji tekelleşir, ekonomiye tekrar finansal olarak dönüş yaratmaz. (Platformlar, entelektüel mülkiyet (IP) hakları, lisans, veri sahipliği vb.)

2. Teknolojik gelişim uluslararası işbirliği, devlet müdahaleleri ve kanuni düzenlemelerle engellenebilir. Nükleer teknolojilerden vazgeçilmesi, Uber ve Airbnb hizmetlerinin çeşitli ülkelerce yasaklanması, otokratik ülkelerdeki sansür uygulamaları, endüstrilerin yarattığı iklim zaralarını engellemek için konan karbon vergileri ilk aklıma gelen örnekler. Teknoloji, kendi iç dinamikleriyle durdurulamaz değil; mülkiyet yapıları, politik güç dengeleri ve hukuki çerçeveler tarafından yönü değiştirilebilen, bazen de önü kesilebilen bir akış.

3. Teknoloji bazen yeni işler yaratır. Tarım makineleri milyonlarca insanı işsiz bıraktı. Bu milyonlar elbetteki yeni işler buldular ancak bu milyonların çok az bir kısmı tarım makineleri üretiminde çalıştılar. Verimliliğin yıllar içinde artışına rağmen çalışan ücretlerindeki artışın sınırlı olması “katma değeri” alanların çalışanlar olmadığını bize ispatlamakta. Son paradigma tam da bu yüzden tarihsel gerçekliğin tarafsız bir özeti değil; daha çok, yaşanan bedelleri görünmez kılan ideolojik bir teselli cümlesi.

Paradigmaların gerçek olmadığını yazının en başında anlatmıştım. Biz ““gerçeklik budur ve işler böyle yürür” fikrine inanırız. Ben aksi görüşler ifade etsem de ne yazık ki herkesin uyumlandığı ve henüz “değişmeyen paradigma” bugünümüzü şekillendiriyor.

Sosyal medyada yapay zekâ ile ilgili hangi taşı kaldırsanız altından yukarıdaki üç paradigma çıkıyor. Henüz biz paradigmamızı değiştirmemiş olabiliriz ancak dünya ve işleyişi bence şimdiden değişti ve biz henüz bu yeni paradigmayı kavrayacak bir netliğe sahip değiliz. Geleceği doğru şekilde öngörememizin sebebi de bu değişimi yorumlayacak, anlamlandıracak hiç bir araca sahip olmamamız.

Neler olacağı ile ilgili görüşlerim, değişen paradigma bir sonraki yazının konusu. Kaçırmamak için abone olmayı, yalnız kalmamak için paylaşmayı unutmayın!

2026’ya savaşlar, protestolar, yerel ve küresel politikada sıcak meselelerle girdik. Bu gündemlere ek olarak yılın ilk günlerinde X’de Grok, kadın ve çocuk cinsel istismar materyali (CSAM) üretmek için sistematik biçimde kullanılmaya başlandı. Önce zararsız bir şaka gibi başlayan içerikler kısa sürede küresel bir akıma dönüştü. Elon Musk, birkaç gün önce ‘Grok ile CSAM içerikler üretildiğini bilmiyordum’ dedi ve ardından Grok’un bu tür içerikleri asla üretmeyeceğine dair resmi açıklama geldi. Bu yazıda, sürece Albert Borgmann’ın yarım asır önce tanımladığı Cihaz Paradigması ile bakıp, AI ile yapılan görsellerin nasıl birçok kadın ve çocuk için somut bir felakete dönüşebileceği üzerine kafa patlatacağım. Duygusal manipülasyondan uzak kalmaya gayret ederek, kavramsallaştırma ve çözüm önerme niyetiyle yaklaşacağım.

Grok artık (ve tabii ki yerine göre AI, ancak Grok görece kamusal bir alanda, bir sosyal medyada uluorta çalıştığı için burada onu konu alıyoruz) ilişkileri, cinselliği ve artık çocuk masumiyetini bile saniyeler içinde tüketilebilir birer “çıktıya” dönüştürüyor. Bu durum için Heidegger’den bir kavram ödünç almak istiyorum: çerçeveleme. En savunmasız bedenleri bir tür nesneye dönüştüren bir çerçeveleme yapıyor Grok. Gerçekliği dışarıda bırakan bir çerçevenin ötesine geçiyor sanki. Nasıl çalışıyor peki bu mekanizma?

Grok Bana Sobayı Yak

Yine kavramlar üzerine çalışan güçlü bir zihne gidiyoruz ve Borgmann’ın Technology and the Character of Contemporary Life (1984) adlı eserindeki klasik örneğine bakıyoruz.

Borgmann’ın teknoloji ve güncel hayatı açıklamak için kullandığı bir kavram var; odak nesnesi. Bu nesne hem gündelik hayatımıza dair emek içeren bir ritüeli içerir hem de toplumsal anlama sahiptir. Mesela odun sobası ya da şömine, bir odak nesnesi olarak ısı üretmekten ibaret değildir. Odun taşıma, ateş yakma ritüelini ve ailenin sobanın etrafında toplanma pratiğini içerir. Geleneksel hayatta bu mekanizma büyük bir toplumsal anlama sahiptir. Ama teknoloji bu mekanizmayı tümüyle görünmez kılar. Mesela kalorifer, hiçbir toplumsal ritüel içermez ve bize bir meta olarak ısıyı sunar. İlk bakışta ikisi de aynı amaca hizmet eder ama bize insan olarak yaşattığı deneyim tümüyle farklıdır.

Soba, bir hikayenin öğesidir. Emekle birlikte deneyimi yaratır.

Bu kavramı, yani odak nesnesini teknolojinin en son ürünü olarak yapay zekayı ve yapay zeka aracılığıyla işlenen bazı sınır ihlallerini anlamaya çalışırken kullanabiliriz. Gerçek dünyada bir çocuğa zarar vermek, fiziksel temas, mekânsal yakınlık, somut bir suç eylemi gerektirir. Bu zorluk, aynı zamanda vicdani bir engeldir, failin kendi eylemiyle yüzleşmesi, kurbanın acısıyla karşılaşması kaçınılmazdır.

X’de, online olduğumuzda, Grok’a komut verirken tüm bu gerçeklik ve sürtünme ortadan kalkar. Bir metin prompt’u, bir tıklama ve sistem, hiçbir çocuğa “fiziksel” olarak dokunmadan, anonim ve mesafeli bir biçimde istismar içeriği üretir. Isıyı (tatmini) alırsınız, ama ateşin gerçekliğiyle, suçun somutluğuyla, kurbanın varlığıyla asla karşılaşmazsınız.

Çocuk Bedeni ve Stok Görüntü Olarak Masumiyet

Heidegger’in Stok kavramını kullanacağım burada, modern teknolojinin her şeyi kullanıma hazır hammaddeye dönüştürme mantığını ifade etmek için kullanıyor Heidegger bu kavramı. Borgmann ise hocasının bu kavramını derinleştiriyor: Cihazlar, nesneleri bağlamlarından, tarihlerinden, kutsallıklarından koparır, onları stoklara dönüştürür ve aynı zamanda bütün kutsallar artık aynı düzeyde varolur.

Grok’un CSAM üretimi, çocuk bedenini tam da bu anlamda bir stok görüntüye indirger:

Gerçek bir çocuk, ailesine ait, hikayesi olan, geleceği olan bir öznedir. Ona zarar vermek, bu varoluşsal bütünlüğü parçalamaktır. Bir kadının varoluşsal hikayesini buruşturup atmaktır. Dijital ayak izinden insan olmasının kutsallığına onlarca ihlal içerir. Grok’ta beden, veri setlerinden toplanmış, algoritmayla yeniden birleştirilmiş, on-demand üretilen dijital bir hammaddedir. Artık ne ismi ne ailesi ne de acısı vardır. Sadece pikseller ve koddan ibarettir.

Borgmann’ın uyarısı burada kritiktir: Cihazlar, “gerçeklikle aramıza o kadar çok katman koyar ki, eylemin ahlaki ağırlığı bu katmanlarda kaybolur.“ Kullanıcı, bir ekrana yazı yazıyor gibi hisseder, istismar suçu işlerken güler, eğlenir ve bunu aleni yapmaktan çekinmez

Hafifleyen Suçun Dayanılmaz Ağırlığı

Çünkü, Borgmann’ın ifadesiyle, teknoloji hayatı hafiflettir. Ancak suç bağlamında bu hafiflik, etik ve vicdan açısından yeniden bir tartışma açmak zorunda bırakıyor bizi.

Suçun kendisi emek ister, risk taşır, failin kendi eylemiyle yüzleşmesini gerektirir. Bu zorluk, aynı zamanda bir caydırıcıdır.

AI ile işlediğimiz suçların hemen hemen tümü eforsuz, risksiz ve anonimdir. Kullanıcı evinden, kahvesini yudumlarken, saniyeler içinde en korkunç içeriği üretebilir.

Suç bu kadar hafif olunca, toplumsal olarak çoğalır.

1990’larda bir pedofil, CSAM elde etmek için karanlık ağlara girmek, şifreli iletişim kurmak, fiziksel medya saklamak zorundaydı. Her adım bir risk, her adım bir sürtünme idi, hayatla irtibata geçmeyi gerektiriyordu.

2025’te bir Grok kullanıcısı, gündelik bir sohbet eder gibi prompt yazar ve sistem otomatik olarak içeriği üretir. Suç, bir “e-posta göndermek” kadar normalize olur.

Borgmann’ın korktuğu buydu. Teknolojinin kötülüğü sıradanlaştıracak olması. Hannah Arendt’in Nazi bürokrasisinde gördüğü şey, şimdi yapay zeka arayüzlerinde tekrarlanıyor.

Platformlar ve Toplum İçin Etik Kırmızı Çizgi

Grok’un sunduğu sınırsızlık aslında insan oluşumuzun en temel sınırlarına uzanan bir tehdit. Ve bizler için yeni bir etik ve hukuk tartışması alanı.

Kullanıcılar her türlü “çıktıyı” üretme özgürlüğüne sahip olacak mı veya bazı sınırların kutsallığını mı koruyacak mıyız? Bunu, ifade özgürlüğüne dokunmadan nasıl yapacağız?

Borgmann’ın önerisi burada hayati önem taşıyor bence: Anlamlı sürtünmeler (meaningful friction) yaratmak. Sistemler, kullanıcıyı yavaşlatmalı, düşündürmeli, eylemin ağırlığıyla yüzleştirmeli. Hızlanan dünyada, kapitalist bir yarışın içine girmiş yapay zekalar evreninde bu nasıl olur bilmiyorum. Ama bizi yavaşlatan, sürtünme yaratabilen bir düzene geçmek zorundayız.

Kısacası naçizane önerilerim şunlar;

Gecikme mekanizmaları: Hassas içerik talepleri anında karşılanmamalı; kullanıcıya “Bu talebi neden yapıyorsunuz?” sorusu sorulmalı.

Şeffaflık: Her CSAM talebi, otomatik olarak yetkililere raporlanmalı.

Eğitim katmanları: Sistem, kullanıcıyı içeriğin gerçek dünya etkilerine maruz bırakmalı (Bu tür içerik, gerçek çocuklara verilen zararı normalleştirir gibi).

Yasal düzenleme: Her ne kadar daha geçen hafta İngiltere’de barolar birliği AI için özel bir hukuki düzenlemeye ihtiyaç olmadığını belirtmiş olsa da bu gibi durumlar için özel üretilmiş yasalara ihtiyacımız var.

Çünkü Borgmann’ın dediği gibi: “Cihazlar bize sonuçlar verir, ama ahlaki sorumluluk ancak ‘odaklar’da, gerçeklikle doğrudan karşılaşmada korunur.”

Ve son olarak, bütün bu akışı, yeni insan türünü ve bu karşılaşmaları tartışmak zorundayız.

Bir toplum, en savunmasız üyelerini nasıl koruduğuyla ölçülür. En savunmasız üyelerimizin korunmasını teknofeodallere mi bırakacağız?

.

Edison’un fonograf icadı sayesinde bu şansı elde edebildik ama başlangıçta Edison bile müziğin bir kaynaktan diğerine taşınabileceğine pek ihtimal vermiyordu. Fonograf radyoyu, radyo plağı, plak kaseti, kaset CD’yi ve CD de önce MP3’ü sonra streaming’i doğurdu.

Fiziksel formatların tamamında yerimizden kalkıp CD’yi değiştirmek, plağın diğer yüzünü çevirmek ya da kaseti değiştirmek zorundaydık. Yasal ve yasadışı MP3 ise düşen ses kalitesi karşılığında bize uzun süre kesintisiz müzik dinleme fırsatı tanıdı. Fena bir anlaşma değil gibi duruyordu. Ancak araçlar değiştikçe, teknolojiyi geliştiren insanlık değil, müziğin kendisi yoruldu ve yıprandı.

Yetmedi, yasadışı dinleme imtihanından geçip dibe vurmak zorunda kaldı. Sonra iPod biraz yasal dinleme yolunu açtı ama yirminci yaşını görmeden yitip gitti.

Tüm bunların ardından pek de tesadüf eseri diyemeyeceğimiz bir şey oldu, The Pirate Bay’in memleketi İsveç’ten Spotify çıktı. Müziği dünyanın her yerine taşınabilir bir hale getiren, aylık abonelik ücretleriyle dilediğimiz kadar parça dinleyebileceğimiz bir müzik kutusu. İnternet bağlantısı yeterli. Müzik dinlemek için yerimizden kalkıp plağın bir yüzünü çevirmeye, CD’yi değiştirmeye ya da dakikalarca bir albümün inmesini beklemeye gerek kalmıyordu artık.

“Bizim tek rakibimiz sıkılma hissi”

Spotify, başından itibaren kendini bir müzik servisi olarak konumlandırdı. Bunu yaparken de ne iTunes’u, ne YouTube’u ne de başka endüstri liderlerini rakip olarak gördü.

Spotify’ın rakibi insanın içine düştüğü can sıkıntısı haliydi. Can sıkıntısından ise müzikle kurtulabilirdik ve ihtiyacımız olan tek şey kesintisiz müzikti. Sonunu göremediğimiz ve “modumuza uygun” çalma listeleri de, sonsuza kadar çalmaya devam eden sanatçı/tür radyoları da, ışık hızıyla şarkıları çalmak üzere tasarlanmış olan teknik altyapıları da buna göre tasarlandı.

Burada Liz Pelly’nin detaylı bir şekilde Spotify’ın yolculuğunu incelediği “Mood Machine: The Rise of Spotify and the Cost of the Perfect Playlist” kitabını şiddetle öneririm. Dinlemek kolaylaştıkça, müziğin nasıl arka plana itildiğini anlamak için çok önemli bir kaynak.

Tıpkı tüm dijital platformlar gibi streaming platformlarının da başarısı, kullanılma süresi ve kullanıcı sayısı üzerinden ölçülüyor. Bu nedenle Spotify, müziği zahmetsiz ve kesintisiz bir şekilde dinlenebilir kılmalıydı. Hatta biz arkamıza yaslanmalı ya da işimize bakmalıydık, müzik ise devam etmeliydi.

Ancak sonra oyuna biri daha dahil oldu: Yapay zeka!

Müziğimiz yapay zekaya emanet

Yapay zekanın müzikteki kullanımı, önce “sıfırdan” parça üretimleriyle başladı. Suno gibi yapay zeka araçlarının son kullanıcıya ulaşmasıyla birlikte bir viraj çok hızlı dönüldü: Artık ne dinlemek istiyorsak onu prompt’lar aracılığıyla tarif ediyoruz ve birkaç dakika içinde bu parçaları dinlemeye başlayabiliyoruz.

Bu araçlar sayesinde üretilen müziklerin sessiz bir şekilde platformları istila etmeye başladığına şahit olduğumuzda şaşırdık elbette ama sonuçları da tatmin edici düzeydeydi, parçalar hiç fena değildi. Parçaları yapan kullanıcılar da çoğunlukla “ruh halimize” veya “ne yaptığımıza” odaklanan listelerle derleyip toplayarak bize sundu yaptıkları parçaları. “Arkamıza yaslanıp” dinleyebileceğimiz yeni müzikler…

Bir kafede oturup çalışırken dinleyebileceğimiz ya da pazar sabahı kahvemizde bize eşlik edebilecek milyonlarca parça var artık. Yenileri de her geçen gün ekleniyor.

Spotify’ın rakiplerinden biri olan Deezer’ın Ipsos ile birlikte yaptığı araştırmaya göre 2025 yılında platforma her gün 50 bin yeni yapay zeka parça ekleniyor. Bu, bir günde Deezer platformuna yüklenen parçaların %34’ünü oluşturuyor. Öte yandan, aynı araştırma sırasında yapılan bir çalışmaya göre kendisine 3 parça dinletilen dinleyicilerin %97’si hangi parçanın yapay zeka ile üretildiğini tespit dahi edememiş.

Müzikle kurduğumuz organik bağın azaldığını söylemek için çok net bir kanıt bu. Yapay zeka artık o kadar iyi bir şekilde müziği taklit ediyor ki, sıradan bir dinleyici tespit etmekte başarılı olamıyor.

Hayal gücümüz sayesinde yapay zeka ve müziği farklı şekillerde de buluşturmayı başardık. Sözgelimi bir rap parçayı 1960’lar swing düzenlemesiyle dinleyebildiğimiz ya da Sibel Can’ın Padişah’ını “opera” versiyonuyla dinleyebildiğimiz melez bir üretim metodu (AI cover) ortaya çıktı.

Sibel Can’ın 80 kişilik bir filarmoni orkestrası ve nereden baksanız 30 kişilik bir koroyla aynı sahneyi paylaşarak Padişah’ı seslendirmesine artık gerek yok. Bu devirde de hala “Kimse sultan değil, hükümdar değil, bezirgan değil” ancak en nihayetinde hepimiz müzik üreticisiyiz. Bu trendin ne kadar süreceği meçhul. Üstelik, eser sahiplerine telif ödenip ödenmediği konusuyla ilgili de bir bilgi yok. Hiçbir cover eserin metadatası bulunmuyor.

Endüstri paydaşları direniyor, dinleyici alternatif öneriyor

Son kullanıcı müzik yaratmak için yapay zekayı pekala etkili bir şekilde kullanıyor gibi görünüyor. Ancak müzik endüstrisi, yapay zekayı üretim süreçlerine dahil etmek için oldukça temkinli davranıyor.

2024 yılında Tracklib tarafından yapılan bir araştırmanın sonuçlarına göre sektör paydaşlarının yalnızca %25’i üretim süreçlerinde yapay zekayı doğrudan kullanıyor. Endüstrinin profesyonelleri tarafından bir parçanın tamamının yapay zeka aracıyla oluşturulma oranı ise yalnızca %3.

Dinleyici için de durum çok kafa karıştırıcı bir noktaya gelmiş durumda. Deezer ve Ipsos araştırmasının en belirgin sonucu, araştırmaya katılanların tamamının hemfikir olduğu bir konu: Yapay zekayla üretilen müzik eseri etiketlenmeli. Mozart’ı, Çaykovski’yi ve hatta Ravel’i bile canlı dinlemek için çok şanslı bir azınlığın içinde yer alması gereken insanlığın, müziği bulunduğu şartlara göre dönüştürme çabası, besteciliği de yorumculuğu da dinleyiciliği de geri dönülmez değişimlere zorluyor.

Öte yandan, dinleyicilerin hala fiziksel formatlara sahip çıktığını da belirtelim. Yapay zekanın etkisini çok net bir şekilde gösterdiği ve endüstriyi yerinden salladığı 2024 yılında, 20 yıl sonra ilk kez fiziksel albüm satışları yükselişe geçti. Bu verinin 2025 yılında nasıl güncelleneceği ise, organik müzik dinleme deneyiminin (ve arkamıza yaslanarak dinlediğimiz müziğin) kaderini belirleyen en önemli etkenlerden olacak.

Zoom CEO’su Eric Yuan geçtiğimiz günlerde iddialı bir vizyon ortaya koydu: Yapay zekanın verimlilik artışı sayesinde haftada üç gün çalışmak yakın gelecekte mümkün olabilir. Üstelik bu görüş sadece Yuan’a ait değil. Bill Gates, Jamie Dimon ve Nvidia CEO’su Jensen Huang gibi isimler de iş dünyasının yapay zeka devrimiyle birlikte kökten dönüşeceğini ve kısa çalışma haftalarının hayatımıza gireceğini düşünüyor.

Türkiye’de ise geçtiğimiz haftalarda “orta vadeli programda haftada 4 gün mesai uygulanacak” iddiası gündeme gelmişti. İletişim Başkanlığı bu iddiaları birkaç gün önce yalanladı. Yani küresel vizyon konuşulurken, Türkiye’de henüz resmi bir adımın olmadığını da net biçimde görüyoruz.

Liderlerin Vizyonu: Daha Kısa Çalışma Haftası

Eric Yuan, yapay zeka destekli dijital asistanların insanların yükünü azaltacağını ve her şirketin haftada üç ya da dört gün çalışmayı destekleyeceğini savunuyor. Bill Gates, önümüzdeki on yıl içinde insanların “çoğu şey için gerekli olmayacağını” söylüyor. JPMorgan CEO’su Jamie Dimon ise finans gibi yoğun sektörlerde bile üç buçuk günlük mesai düzenini olası görüyor. NVIDIA CEO’su Jensen Huang ise dört günlük iş haftasının sanıldığı kadar uzak olmadığını, yapay zekanın endüstrilere yayılmasıyla bunun “muhtemelen” geleceğini belirtiyor.

Nasıl Gerçekleşebilir?

Avrupa’da İzlanda ve Belçika gibi ülkeler dört günlük iş haftasını denedi. ABD’de ise şirketlerin yöneticileri bu fikre giderek daha sıcak bakıyor. Tech.co’nun 2025 tarihli raporuna göre üst düzey yöneticilerin %38’i bu düzeni uygulamaya açık (bu oran geçen yıl %23’müş). Bu noktada akla başka bir soru geliyor: Yapay zeka gerçekten vaat ettiği verimlilik artışını sağlıyor mu, yoksa bize sadece daha verimliymişiz hissi mi veriyor?

Madalyonun Diğer Yüzü: İş Kaybı ve Yeni Roller

Eric Yuan, bazı işlerin kaçınılmaz olarak ortadan kalkacağını açıkça kabul ediyor. Özellikle giriş seviyesi mühendisler gibi pozisyonlar risk altında. İş dünyasında bu çalkantı 2023 yılında başladı.

https://layoffs.fyi sitesinden tarih bazlı işten çıkarmaları ve özellikle teknoloji sektöründeki büyük etkisini görebilirsiniz. Yazıyı yazdığım tarihte 2025 yılı içerisinde 199 şirkette toplamda yaklaşık 89.000 kişi işten çıkartılmış durumda.

Aynı sitedeki grafikten ise pandemiden beri üzerinde yük taşıyan şirketlerin 2022 ve 2023 yıllarında çok daha fazla kişiyi işten çıkardığını, yapay zeka hayatımızda daha fazla görünür hale geldiğinden beri ise işten çıkarmaların azalma trendine girdiğini de gözlemleyebiliyoruz.

Çünkü bu dönüşüm yeni fırsatlar da yaratıyor. Kaybolan işlerin yerine, yapay zekayı yöneten, denetleyen ve optimize eden rollerin doğacağı öngörülüyor. Jensen Huang’ın söylediği gibi: İnsanların yerini yapay zeka değil, yapay zekayı etkin kullanan insanlar alacak.

Türkiye Açısından Gerçeklik

Global liderlerin vizyonu ilham verici olsa da, Türkiye’deki resmi açıklama bu tartışmaların henüz “ütopya” düzeyinde olduğunu hatırlatıyor. Yani kısa çalışma haftası bizde daha çok manşetlerde tartışılıyor, gerçek uygulamaya dönüşmesi için hem ekonomik hem de toplumsal düzeyde büyük bir hazırlık ve dönüşüm süreci gerekiyor.

Sonuç: Bir Hayalden Fazlası

Haftada üç günlük çalışma fikri ilk duyduğunuzda size de ütopik gelebilir. Ancak bu tarz teknolojik sıçramalar çoğu zaman önce ütopya olarak görülür, sonra hayatın parçası haline gelir. Yani önce teknoloji gelir, toplum ise onu takip eder ve adapte olur. Yapay zeka gerçekten verimliliğini kanıtlarsa ve kurumlar bu dönüşüme uyum sağlayabilirse, belki de önümüzdeki on yılın en büyük kazanımı zaman olabilir.

Mesele teknoloji değil, ona nasıl uyum sağladığımız. Doğru kullanabilirsek yapay zeka bize parayla satın alma şansımız olsa kimilerimizin almak isteyeceği “zaman”ı geri verecek. Bu ihtimal de beni heyecanlandırıyor.

Peki bu zamanı geri kazanmış olsanız nasıl değerlendirirdiniz? Daha yaratıcı ve özgür bireyler olmaya hazır mıyız, yoksa o zamanla da mevcut kısır döngülerimizin içinde sıkışıp kalacak mıyız?

Geçtiğimiz hafta Twitter’da (evet Twitter) yayınlanan bir videoda Beyaz Saray pencerelerinden birinden bahçeye bir şey atılıyordu. Video kısa sürede yayıldı ve herkes bunun ne olduğunu merak ederken Beyaz Saray sözcülerinden gelen açıklama bunun başkan yokken gerçekleştirilen rutin bir bakım çalışması esnasında gerçekleştiğini bildiriyordu. Buraya kadar her şey normal.

Ertesi gün bir basın toplantısında Trump’a bu konu hakkında soru yöneltildi. Trump’ın yanıtı Beyaz Saray’daki pencerelerin kurşun geçirmez ve çok ağır olduğu, bu nedenle de açılmadığı yönündeydi. Trump eşinin “temiz hava” alamadığı anlardan bile şikayet ettiğini ekleyip videonun muhtemelen yapay zeka ürünü olduğunu söyledi.

“That’s probably AI-generated,” Trump said, insisting White House windows cannot be opened because they are “heavily armored and bulletproof.” He claimed each window weighs approximately 600 pounds and that they are sealed for security reasons. “My wife was complaining about it the other day,” Trump recounted. “She said, ‘I’d love to have a little fresh air come in,’ but you can’t—they’re bulletproof.”

Asıl eğlence ise bundan sonra başlıyor :) Çünkü konuşmasının devamında Trump zaten olumsuz bir şey gördüğünde bununla başa çıkma yönteminin yapay zekayı suçlamak olduğunu söylüyor. Sonrasında kendisinin bebekliğinden büyüdüğü hale gelene kadarki dönüşümünün olduğu bir videoyu daha önce gördüğünden ve kim yapmış diye sorduğunda bunun YZ üretimi olduğunu öğrendiğinden de bahsetmiş.

“One of the problems we have with A.I., it’s both good and bad,” he said. “If something happens, really bad, just blame A.I. But also they create things. You know, it works both ways. If something happens, it’s really bad, maybe I’ll have to just blame A.I.”

Sezar’ın hakkı Sezar’a mantığı ile “iyi tarafları da var”dese de biz artık gözümüze hitap etmeyen, içinde beğenmediğimiz bir unsur olan videolara “amaaan YZ ile yapmışlardır” deyip geçecek miyiz? AI Slop olarak interneti çöplüğe çevirdiği ile eleştirdiğimiz içeriklerden şikayet ederken, gerçek olan ama saçma bulduğumuz tüm içerikler bu şekilde mi damgalanacak? Trump’ın örneğinde gördüğümüz gibi “YZ yaptı” deyip sorumluluğu üzerimizden atıp eleştirel düşünme kaslarımızı gitgide kaybediyoruz.

Daha birkaç gün önce bir koyunu 333 koyunun takip edip uçurumdan yuvarlandığı haberini okumuştum. Masaldaki çoban köylülerin güvenini tüketiyordu, koyunlar ise sorgulamadan birbirini takip ediyor. Bugün yapay zekaya karşı tavrımız bu iki davranışın birleşimi gibi. Hem güvenimizi kaybediyoruz hem de sorgulamadan sürü psikolojisiyle davranıyoruz. Bu yalnızca bireysel bir yanılsama değil, kurumlar da sorumluluğu YZ’ye atmaya devam ederse reflekslerimiz körelmiş olacak. Bu körlük yüzünden, ilk gerçek tehlike geldiğinde bireylerden kurumlara, hatta toplumlara kadar herkesi uçuruma sürüklenebilir.

Yapay zeka yalancı çoban olmasa bile, belki de asıl tehlike sürü gibi çoktan uçuruma yürümeye çoktan hazır olmamız olabilir.

Rod Stewart 29 Temmuz’daki konserinde, yapay zeka tarafından oluşturulan ve Ozzy Osbourne’un bir selfie çubuğu kullanarak Prince, Bob Marley, Freddie Mercury, George Michael, Kurt Cobain, Amy Winehouse gibi isimlerle elinde selfie çubuğu ile poz verdiğini gösteren bir video yayınladı. Bu sırada Rod Stewart ta “Forever Young” şarkısını seslendirdi. Videoda sol üst köşede “Eternal Stars” (Ebedi Yıldızlar) yazıyor. Peki ölen kişilerin yapay zeka ile bu şekilde yeniden canlandırılması ne kadar etik ya da anlamlı?

Bu video yayıldıktan sonra internet dünyanın dört bir yanından insanların olumlu ya da olumsuz tepkilerini ele alan haberlerle çalkalandı. Bazı hayranlar bunu “saygısızlık” olarak nitelendirirken, bazıları bu şekilde “ölümsüz” kalmalarını ve anısını yaşatmakta sorun görmüyor. Bazı insanlar ise yapay zekadan çok “selfie çubuğu” konseptine takılmış ve buna karşı çıkmış :) Sosyal medya sembolizmine alet olan sanatçıların gerçekte hayat görüşleri buna karşı olsa da, artık yapay bir kurgu ile farklı bir algı yaratılıyor.

Geçmişten Günümüze Dijital Dirilişler

Baktığımızda ölen bir şarkıcı/ünlünün yeniden canlandırılması bir ilk değil. 2018 yılındaki teknolojilerle Super Bowl performansında Justin Timberlake Prince hologramı ile düet yapmıştı. 2020 yılında ölümünden 8 yıl sonra Whitney Houston’ın yine hologramı ile turneye çıkacağı açıklandı.

Geçtiğimiz sene Jerry Garcia vakfı Elevenlabs ile anlaşarak sanatçının sesinin kitap ve makaleler okuyarak yeniden hayat bulmasını sağladı. Benzer şekilde Warner Music Group 2023 yılında, Edith Piaf'ın yasal hak sahipleri ile ortaklık kurduğunu ve sanatçının hikayesini anlatacak filmi Piaf'ın sesinin yapay zeka tarafından oluşturulmuş bir kopyanın anlatacağını duyurdu. (Sahi ne oldu bu filme baktım bulamadım bitmiş halini).

Ölüyü bile dirilten yapay zeka

Sam Altman’ın kardeşi ile yaptığı podcast’te dediği gibi: “Toplum bazı şeylere henüz hazır değil. O yüzden de tepkisiz kalıyorlar ya da garip şekilde tepki veriyorlar.” İşin içerisine viral olabileceği düşüncesi ile bir de duygu sömürüsü eklenince, toplumun tepkisi de kaçınılmaz oluyor.

Peki bu teknoloji hangi noktada normalleşecek? Bu iş artık geri dönülmez bir noktada gibi gözükse de toplumu buna kim hazırlayacak? Bunlar sadece etik sorular değil, aynı zamanda gelecekte telif hakları, dijital miras ve kişisel mahremiyetin sınırlarını yeniden tanımlayacak konular.

Toplum henüz hazır olmadan, teknoloji çok hızlı ilerliyor. Kültürel, psikolojik ve sosyolojik bir dönüşüm süreci başlamış olsa da insani tepkilerimiz henüz dijital hıza yetişemiyor. Gerçek ve kurgu arasındaki fark gitgide kayboluyor.

Yapay zeka ile dijital ölümsüzlükten bahsederken bu yazıyı ironik ama anlamlı bir şekilde bir Kızılderili atasözü ile bitirmek istiyorum. “O kadar hızlı gittik ki, ruhumuz geride kaldı. Biraz soluklanalım, ruhumuz bize yetişsin.” Teknoloji soluklanmayacak ama umuyorum ki biz duygu ve değerlerimiz ile yapay zekanın hızına ayak uydurabiliriz.

*Kaynak: https://www.businessoffashion.com/articles/marketing-pr/labubu-dolls-rise-pop-mart-tiktok/*

Keskin dişleri, büyük gözleri ve kabarık kulaklarıyla, "çirkin-sevimli" olarak tanımlanan ve hızla sosyal medyayı ve pazaryerlerini ele geçiren Labubu bebekleri ile tanışın. Hong Konglu sanatçı Kasing Lung tarafından 2015 yılında Nordic esintili bir resimli kitap serisinin parçası olarak yaratılan bu karakterler, Çinli oyuncak devi Pop Mart'ın 2019'da oyuncakların lisansını alıp üretmeye başlamasıyla küresel bir sansasyon haline geldi.

Küresel Çapta Kültürel Çatışma

Labubu çılgınlığı Türkiye haricinde de bazı ülkelerde baş ağrıtıyor gözüküyor:

Erbil'de Labubu bebekleri resmen yasaklandı. Yetkililer, bunu "tüketici sömürüsü" (kör kutu taktikleri) ve "kültürel endişeler" (bebeğin geleneklere uzak görünümü) nedeniyle yaptıklarını belirtti. Yaklaşık 2.000 Labubu bebeği toplandı ve altı işletmeye yasal işlem başlatıldı.

İngiltere ve Güney Kore'de perakendeciler, stok yenilemelerdeki kargaşa yüzünden mağaza içi satışları durdurdu. Çin gümrükleri kaçakçılığa karşı önlem alırken, Rusya'da bazı milletvekilleri "korkutucu görünümü ve psikolojik etkisi" yüzünden Labubu'yu tamamen yasaklamayı önerdi. Çin'de bankalar Labubu'yu tanıtım hediyesi olarak kullanmaktan men edildi.

Bazı sosyal medya kullanıcıları ise, Labubu bebeklerini antik Mezopotamya iblisi Pazuzu ile ilişkilendirerek korku ve endişe uyandıran ikinci bir akım başlattı ve bazı insanlar sırf bu nedenle bebeklerini yakarak imha etmeye başladı.

Küçük Bir Oyuncaktan Küresel Fenomene

Labubu'nun bu kadar tutulmasının temelinde, hangi figürü alacağınızı bilmediğiniz o "kör kutular" var. Bu, bir "avlanma heyecanı" yarattı ve nadir "gizli" sürümlerin binlerce dolara satılmasına yol açtı. (Nostaljik örnekleri için bkz: Kinder süpriz yumurta, Panini futbolcu kartları). Pop Mart'ın gelirlerinin 2024'te neredeyse 2 milyar dolara ulaşmasının temel sebebi de bu bebekler.

Ama asıl patlama tahmin edebileceğiniz gibi TikTok'taki kutu açılımları ve sosyal medyanın gücü ile geldi. Markalar da tüketicinin ilgisini çekmek için bu trende katılınca viral içerikler kartopu etkisi ile büyüdü.

E.l.f. Cosmetics, Ladurée, Coca-Cola ve Uniqlo gibi markalar iş birlikleri ya da lisanslı ürünler ile Labubu'yu kampanyalarına dahil ettiler. Fakat hedef kitlesini unutarak viral trendi yakalamaya çalışan Louis Vuitton'ın 1.200 dolarlık Labubu benzeri "Vivienne Fashionista" çanta takıları veya Urvashi Rautela'nın taşıdığı sahte olduğu iddia edilen Labubu'lar gibi tepki alan paylaşımlar da oldu.

Büyükler İçin Oyuncaklar

Bu oyuncakları parlatan başka bir faktör "Kidulting" Akımı. Pandemi sonrası stresi atmak ve "içindeki çocuğa" dokunmak isteyen yetişkinlerin oyuncaklara olan ilgisiyle beslenen akım sayesinde, markalar bu yeni alıcı profiline hitap etmek için ürün gamını “çocuk kalanlara” göre de şekillendiriyor.

Ünlülerin de bu trende katılması gecikmedi. Blackpink'ten Lisa, Rihanna, Kim Kardashian, ve hatta David Beckham gibi ünlülerin Labubu'ları çantalarında taşıması veya sergilemesi, çılgınlığı katladı. Böylece Labubu sadece bir oyuncak değil bir moda aksesuarına da dönüştü.

Markalar İçin Vaka Analizi Özeti

Sonuç olarak, Labubu çılgınlığı, markaların niş hayran kitlelerinden nasıl faydalanabileceğine dair harika bir örnek. Küçücük bir figür, sosyal medyada viral olup ülkeden ülkeye kaçak yollarla taşınırken, markalar da bu heyecanın neresinde duracağını çözmeye çalışıyor. Niş topluluklar bile küresel pazarda doğru kaldıraçlarla kolektif bir heyecana dönüşebiliyor. Pazarlamanın sihirli gücü de değil bu, daha ziyade “içimideki çocuğun” bir yerlerde beklediğine dair yandıık bir duygu. Bu nedenle bir oyuncakla başlayan bu akım; pazarlama stratejileri, kültürel hassasiyetler ve tüketici psikolojisinin nasıl iç içe geçtiğini gözler önüne seriyor.

Kaynak: Nurul Afzarina Mokhtar/Facebook

"Kuak Skyride" Vakası – Bir Uyarı Hikayesi:

Malezyalı yaşlı bir çift, internette "Kuak Skyride" adında bir dağ teleferiğiyle ilgili viral bir video izledikten sonra, Kuala Lumpur'dan Perak'a 370 kilometreden fazla yol kat etmiş. Videoda mutlu turistler ve teleferikte seyahat de eden bir muhabir var. Ancak vardıkları yerde sadece küçük bir kasaba ve teleferikten habersiz yerel halkla karşılaşmışlar ve çok utanmışlar. Tahmin edebileceğiniz üzere video, Google'ın YZ video motoru olan Veo 3 ile üretilmiş. Türkiye’de de sokak röportajlarının bu araçla yapılmış birçok viral örneğini son haftalarda sosyal medyada çokça gördük.

YZ'nin ne kadar ikna edici olabildiği ve insanların neden bu tür içeriklere inandığını sorgulayalım. Yaşlı kadın vardığı yerde "Neden birileri yalan söylemek istesin ki? Videoda bir muhabir bile vardı" demesi, toplumların gerçeği ayırt etme noktasında aslında ne kadar bilinçsiz olduğunun çok net göstergesi.

Videoyu ben izlediğimde birçok tutarsızlık fark edebiliyorum. Herkes t-shirt ile gezerken kabanla gezen muhabirde tutun, kanal logolu mikrofonun defalarca farklı forma bürünmesine kadar birçok anlaşılabilir yanı var. Ama bu benim için geçerli.

Kaynak: Nurul Afzarina Mokhtar/Facebook

Görsel Güven Yeniden Tanımlanıyor

Bu video bu tarz bir dolandırıcılığın ne kadar kolay yapılabileceğinin çok iyi bir örneği olsa da kötü niyetle değil sadece içerik üretme çabası ile de hazırlanmış olabilir. Yine de YZ kara deliği bu anlamda giderek büyüyor. Deepfake saldırıları son üç yılda %2.137'lik artışla toplam dolandırıcılık girişimlerinin yaklaşık %0,1'inden %6,5'ine yükselmiş durumda. Bu sadece seyahatle de sınırlı değil; Elon Musk'ın deepfake videolarıyla yapılan yatırım dolandırıcılıkları (ülkemizde örneklerini Selçuk Bayraktar ile çok gördük) veya İngiliz Arup şirketinden bir çalışanın CFO ve diğer iş arkadaşlarıyla yaptığını sandığı video toplantısında şirkete 25 milyon dolar kaybettirmesi gibi ciddi finansal zararlar var.

Kuak Skyride videosunun Facebook ve TikTok'ta viral olması, yanıltıcı içeriğin hızla yayılmasındaki sosyal medya platformlarının etkisini de ortaya koyuyor.

Yeni Bir Tüketici Bilinci İhtiyacı:

Bu yeni gerçeklikte, “ortalama bir tüketici” artık eski normlardan sıyrılıyor ve yeni bir bilgelik seviyesine ihtiyacı var. Artık sadece e-postalarımızdaki "Nijeryalı prensler ve sürpriz kripto teklifleri" gibi geleneksel dolandırıcılıklara karşı değil video illüzyonlarına ve hiçbir insanın takip edemeyeceği yerlere gidebilen YZ videolarına karşı da tetikte olmamız gerekiyor. Peki bunu nasıl yapacağız?

• Şüphe kasınızı geliştirin: "Gerçek olamayacak kadar iyi" görünen şeylerden şüphe duymak artık bir ihtiyaç değil zorunluluk. Gerekirse birden fazla kaynaktan teyit mekanizması işletmek çok önemli. Bu araştırmanızda yüksek takipçili her hesaba “bu kadar takipçisi varsa doğrudur” şeklinde yaklaşmayın. Sosyal medya bu tarz çöp hesaplarla dolu.

• Görsel doğrulama araçları: Ters görsel arama veya sosyal medya gönderi aramalarını kullanmayı öğrenin.

• Eğitim ve farkındalık: YZ tarafından üretilen içeriği tanıma becerisinin toplumda yaygınlaşması için bir şeyler yapılmalı şart. Dünya’da hala 452 milyon insan güvenli içme suyuna erişemiyor iken bu nasıl olacak sorusunun yanıtı Finlandiya’daki gibi okullarda çok küçük yaştan bu farkındalığın yaratılması ile belki de mümkün.

• Platformların ve içerik üreticilerin sorumluluğu: Yanıltıcı YZ içeriklerinin yayılmasını engellemek için belki en hızlı dağıtım ağı burası olduğu için en mantıklı çözüm aracı de burası olabilir.

Sonuç olarak her seferinde devrim niteliğinde olduğunu söylediğim YZ teknolojisinin yarattığı bu yeni gerçekliğin kesinlikle bir bedeli var. Sizin başınıza bu olay gelse ne yapardınız? Sosyal medyada bir yer görüp, hiç araştırmadan gitmiş olsanız ve orada bomboş bir tarla bulsanız? (Sanal valizimi toplayıp Midjourney’de gezmeye gidiyorum ben, haftaya yeni yazıyla buluşmak üzere 😊)

Yapay zekâ gündem olduğundan beri en çok sorulan soru, işimizi elimizden alıp almayacağı. Goldman Sachs’a göre YZ 300 milyon tam zamanlı işe eşdeğer bir iş gücünü otomatikleştirebilir. Bu dünyadaki tüm işlerin %9,1’ine denk geliyor. 2025 yılında şu ana kadar sadece teknoloji sektöründeki lay-off sayısı 61.000 kişiyi geçti.

İş modellerinde daha hızlı ve ucuz alternatifler ön plana çıkarken birçok şirket yeniden yapılanıyor ve karlılığı insan faktöründen daha fazla umursuyor.

Görevimiz Tehlike

Üretimde otomasyonun devreye girmesinin dışında, YZ destekli botlar ve sesli sistemlerle müşteri hizmetleri otomatik hale geldi. 2027’de bu sektörde işlerin %25’inin YZ tarafından yürütüleceği öngörülüyor.

Yinelenen veri işleri gibi görevlerde YZ oldukça etkili. Hukuki belgeleri inceleme, sözleşmeleri analiz etme gibi işleri YZ tabanlı hukuk teknolojileri tarafından üstleniyor. Sigortacılıkta da hasar tespiti ve belge analizi işlerinde YZ kullanılmaya başlandı. SEO içerikleri ve medya yayıncılığında her ölçekte YZ kullanılıyor. Görsel işlerdeki gelişmeler film, seslendirme ve oyun yapımını hızla dönüştürüyor.

Fatura ve bütçeleme gibi alanlarda YZ muhasebe yazılımları devreye giriyor. Perakende de kasa ve ürün sipariş sistemleri çoktan otomatize hale geldi. Bankacılık sektörü uzun süredir YZ yazılımları ile müşterilerini analiz edip kredi skorlamalarını otomatik gerçekleştiriyor. Böylece risk analizi süreçleri daha tutarlı ve hızlı hale gelirken bazı pozisyonların gerekliliğini ortadan kalkıyor.

Lay-off’ların Tek Sebebi YZ mı?

Eldeki veriler işten çıkarmaların ne kadarının YZ kaynaklı olduğunu söylemiyor. Globalde şirketler pandemiden itibaren birçok politik ve ekonomik gelişmeden etkilendi. Sadece YZ sebepli değil, karlılık odaklı, iş modellerini yeniden yapılandırma gereği ile de işten çıkarmalara imza atıyorlar.

YZ teknolojileri piyasasına geç giriş yapan ve pastadaki en büyük payı Nvidia’ya kaptıran Intel’in, 2024’te 15.000 kişiyle yollarını ayırmasının ardından, bu sene de iş gücünün %20’sini daha işten çıkaracağı söyleniyor. YZ’nin tarafında olamayan şirketlerde de bu sebeple işten çıkarmalar yaşanıyor.

Lay-off’lardan Korunma Kılavuzu

YZ’nin işimizi elimizden almaması için hâlâ yapılabilecek şeyler var.

• İkincil beceriler geliştirin, mesleğinizde derinleşirken diğer alanlarda da bilgi sahibi olarak “vazgeçilmez” olmaya çalışın: Bir bordro uzmanı şirket içi iletişim ve işveren markası süreçlerine katkı sunabilir. Bir sosyal medya yöneticisi, post paylaşmakla kalmayıp etkileşim düşüşlerini analiz edip öneriler getirebilir.

• Network gelişiminize zaman ayırın: Hem şirket içinde diğer departmanlarla hem de şirket dışında yaratacağınız yeni network’ler bir lay-off sırasında yeni kariyer başlangıcınıza hız kazandırabilir.

• Teknolojiyi takip edip proaktif öğrenmeye zaman ayırın: İşini iyi yapmanın ötesinde, gelişmeleri işe uyarlamak fark yaratabilir. YZ’nin işinizi elinizden almasını beklemek yerine onu asistanınız yapmayı öğrenebilirsiniz.

Daha fazla tavsiye ve gelişmelerden haberdar olabilmek için takipte kalın.

Portal kelimesi, İngilizceye Fransızca "portail" ve Latince "porta" (kapı) kelimesinden geçmiştir. Bu nedenle temel anlamı "kapı" veya "giriş"tir. Mimarlıkta büyük, gösterişli giriş kapısı anlamında da kullanılır. Bilim kurguda ise zamanlar arası ya da boyutlar arası geçit manasında kullanımı yaygın bir kelimedir.

Ölü İnternet Teorisi Nedir?

Ölü internet teorisi, internetin büyük bir bölümünün artık aramızda dolaşan gerçek insanlar tarafından değil de, yapay zeka ve botlar tarafından üretilen içeriklerle dolu olduğunu iddia eden bir düşüncedir. Teoriye göre, internet bir zamanlar canlı, insan etkileşimi ve özgün içerikle dolu iken, günümüzde büyük ölçüde otomatik üretilmiş içerikler ve manipüle edilmiş bir ortama dönüşmüştür. Kullanıcıların gördüğü içeriklerin çoğu, arama motorlarını manipüle etmek, ürün satmak veya belirli görüşleri yaymak amacıyla oluşturulduğu da iddia ediliyor.

Kim Ortaya Attı ve Ne Zaman Ortaya Çıktı?

Aslında “ölü internet” teorisini kimin ortaya attığı veya ne zaman ortaya çıktığı net olarak belli değil. Ancak teorinin ilk kıvılcımları, 2010'lu yılların sonlarında çeşitli forumlarda ve tartışma gruplarında görülmeye başlandı. Özellikle Reddit gibi platformlarda anonim kullanıcılar tarafından dile getirilen bu endişeler, zamanla daha fazla ilgi görmüş ve "ölü internet teorisi" olarak adlandırıldı. Bu teoriyi destekleyenler genellikle internetteki içerik kalitesindeki düşüşü, artan aşırı reklam yoğunluğunu ve sosyal medya platformlarındaki bot hesaplarının yaygınlığını işaret ederek fikirlerini savunuyorlar.

Ölü Internet Teorisinin Doğruluğunu Kanıtlayacak Veriler

Bu teoriyi kesin olarak kanıtlamak zor. Ama aşağıdaki maddeler bize bu teorinin gerçek olduğunu düşündürmekte.

• Arama Motoru Sonuçlarındaki Tekrarlayan ve Kalitesiz İçerik: Özellikle belirli ürün veya hizmetlerle ilgili yapılan aramalarda, birbirine çok benzeyen, düşük kaliteli ve SEO odaklı içerikler. Mesela herhangi bir spor müsabakasının saat kaçta olduğunu arayarak çıkan sonuçlardan bunu bulmaya çalışın. Ne demek istediğimi anlayacaksınız.

• Sosyal Medyada Bot Hesaplarının Yaygınlığı: Sosyal medya platformlarında (X, Facebook, Instagram,Tiktok vs) insan gibi davranan ama aslında otomatik olarak içerik üreten veya etkileşimde bulunan çok sayıda bot hesabı bulunmakta. Bu durum, platformlardaki tartışmaların ve algıların manipüle edilmesine yol açmakta. Bunu görmek için siyasi tartışmalara bakmanız yeterli.

• Yapay Zekâ Tarafından Üretilen İçeriklerin Artışı: Son yıllarda yapay zeka teknolojilerindeki hızlı gelişmeler, metin, görsel ve hatta video gibi çeşitli içeriklerin otomatik olarak üretilmesini mümkün hale getirdi. Böylece internetteki içerik miktarını müthiş bir hızda artarken, özgünlük ve doğruluğu tartışılır hale geldi. Yine sosyal medyaya hızla bir göz atıp ilginç içerikleri görebilirsiniz.

• Reklam Odaklı İçerik Üretimi: Google’ın yarattığı gelir modelinin büyük ölçüde reklama dayanması, web sitelerini ve içerik üreticilerini tıklama ve etkileşim yaratmaya yönelik içerikler üretmeye teşvik etti. Bu durum, kullanıcıların gerçekten ilgilendiği veya faydalı bulduğu içeriklerin yerine, viral potansiyeli olan, dikkat çekici ancak kalitesiz içeriklerin ön plana çıkmasına neden dolu.

Yapay Zekânın Arama Motorlarını Zorlaması

Arama motorları artık eski günlerini aramaya başladılar bile. Şu andaki görünüm hala Google’ın arama pazarını domine ettiği yönde olsa bile insanlar aramalarını yapay zekaya kaydırmaya başladılar bile. Google’ın anti tröst davası sırasında bazı dikkat çekici rakamlar ortaya çıktı. Apple Safari tarayıcısında Google arama istekleri 22 yıldan bu tarafa ilk defa düşüşe geçti. Hala yüzdelik anlamda arama motorları baskın durumda olsa bile, yapay zekâ kullanımını kendi sistemlerine adapte etmeye çalışıyorlar. Aslında bu da başka bir açıdan bakınca bizi yine aynı noktaya götürüyor. Yapay zekâ da eğitimi için sentetik yani üretilmiş verileri kullanıyor. Yani insan tarafından üretilmiş veri ve içerikler çoktan tüketilmiş durumda. Sentetik verilerle eğitilmiş yapay zekânın ürettiği sonuçlar da ölü internet teorisini destekler nitelikte.

Ölü internet teorisi, şüphesiz ki karamsar bir bakış açısı sunuyor. Ancak internetin geleceği hakkında düşünmek ve riskleri değerlendirmek için önemli bir uyarı.

Her yazdığım sayıda çıkartılacak dersler, alınacak aksiyonlar ve alternatif senaryoları da yazdım. Ama bu sefer bunları yazamıyorum. Çünkü yapabilecek bir şey yok. Bu noktadan sonra yine insanlar tarafından oluşturulmuş doğal içeriklere dönüş yapılabilir mi? Bence imkansız.

Eğer farklı düşüncen varsa lütfen yorumlarda bunu paylaş. Arkadaşlarınla paylaşırsan belki onların da farklı fikirleri olabilir.

Bir sonraki hikayede görüşmek üzere.

ABD ve Çin arasındaki ticaret savaşında yeni bir döneme girdik. Karşılıklı olarak sürekli artırılan gümrük vergileri (%145’e kadar çıkmıştı) 90 gün süre ile normale (%30) döndü. Tabii ki herkesin aklındaki soru, peki bu gerilimi neden yaşadık. Bu sorunun cevabını şu anda veremiyoruz. Anlaşma detayları çok net değil. Kim ne kazandı, ne kaybetti zaman içerisinde göreceğiz.

Bu restleşmede ABD’nin en büyük kozu, yüksek teknoloji ürünlerin Çin’e ihracının yasaklanması, Çin’in ise, savaş uçaklarından rüzgar türbinlerine kadar birçok yüksek teknolojili ürünlerde kullanılan nadir elementlerinin ihracatını sınırlamak. Çin’in tehdit olarak kullandığı nadir toprak elementleri nelerdir, gerçekten bu kadar toz kaldırmaya değer mi bir bakalım istedim. Elbette 90 gün sonunda ticaret savaşı tekrar başlarsa bu bilgiler daha çok işimize yarayabilir.

Nadir Toprak Elementleri Nedir?

Nadir toprak elementleri (Rare Earth Elements - REE), periyodik tabloda yer alan toplam 17 elementtir. Aslında bu elementler, doğada nadir bulunmasalar da saflaştırılmaları ve ekonomik olarak çıkarılmaları zordur. Nadir toprak elementleri, Çin'in uzun süredir tekel kontrolüne sahip olduğu kritik minerallerin bir alt kümesidir.

Nasıl Başladı?

Her şey Temmuz 2023'te Çin hükümetinin çoğunlukla güneş panelleri ve çiplerin yapımında kullanılan iki kritik mineral olan galyum ve germanyum ihracatını kısıtlayacağını duyurmasıyla başladı. Ve sonraki iki yıl boyunca, Çin'in kontrollü ürünler listesi antimon, grafit ve diğer malzemeleri içerecek şekilde genişledi. Nisan 2025’de tırmanan gerilimde, Çin hükümeti yedi nadir toprak elementini daha, tüm dünyayı kapsayan ve elbette ABD’yi kenara sıkıştırmak için tasarlanmış daha kapsamlı bir ihracat kontrol listesine ekleyerek gerginliği daha da tırmandırdı.

Çin Nasıl Tekel Oldu?

Yüksek üretim maliyetleri, çevresel tahribat ve işçi güvenliğiyle ilgili ciddi endişeler sebebi ile gelişmiş ülkeler bu kritik madenleri kendi topraklarında işletmekten bilinçli olarak kaçındı. Çevreyi kirleten, zorlayıcı regülasyonlar gerektiren ve iş gücü açısından tehlikeli olan süreçler, bu ülkeleri alternatif yollar aramaya itti. Bu yüzden, madenlerin çıkarılması ve işlenmesi gibi zahmetli işlemleri doğrudan üstlenmek yerine, daha kolay ve ekonomik görünen bir yol olan Çin'den ithalatı tercih ettiler. İşte bu tercih, Çin’in bu alanda on yıllar boyunca süren devlet kontrolündeki yatırımları sayesinde sağlam bir tedarik zinciri kurmasına ve küresel bir tekel haline gelmesine zemin hazırladı. Dünyanın geri kalanı üretimden adım adım çekilirken, Çin bu boşluğu hızla doldurarak sektörü tamamen kontrol altına aldı.

Gerçekten Nadir mi?

Aslında değil. Örnek vermek gerekirse çip ve fiber optik ürünlerde çok sık kullanılan germanyum elementinin 2024 yılı tüketimi tüm dünyada 220 ton. Bu tüketimin %60’ını tek başına Çin karşılıyor. Peki rezervlere bakalım. Çin’de 3.500 ton kesinleşmiş rezerve karşılık ABD’de 2.500 ton rezerv mevcut. Ayrıca ciddi rezerve sahip olmasa bile Belçika geri dönüşüm yoluyla germanyum üretiminde öne çıkmakta. Ülke, dünya genelinde en büyük ikincil (geri dönüştürülmüş) germanyum üreticisi.

Bir başka örnek elektrikli araç motorları ve rüzgar tribünleri gibi günümüzün önemli ürünlerinde kullanılan neodimyum. Tüm nadir toprak elementleri içinde ticari olarak en çok talep göreni olan neodimyumun rezervlerinin dörtte üçü Çin’de. Büyüklüğün ise yaklaşık olarak 1,5 milyon ton olduğu hesaplanıyor. Yıllık tüketim ise Çin 35.000 ton diğer tüm dünya ülkeleri yaklaşık 14.000 ton gibi gözüküyor. Çin’i hesaba katmazsak ABD, Avustralya ve Vietnam’daki rezervler bu tüketime 30 yıldan fazla yeter durumda.

Gelecekte Neler Olabilir?

Çin bu kontrolleri ve ihracat yasaklarını gelecekte daha da sıkılaştırabilir. Bu elbette pandemi zamanı yaşanan tedarik zinciri problemi gibi sorunlara yol açacaktır. Ama diğer ülkelerin tedarik konusunda güçlenmeleri, madenciliği çok önemsemeyen büyük ülkelerin de devreye girmesi ile uzun süreli bir sorun yaşanmaz sanıyorum. Diğer taraftan Çin ihracat yasaklarının ilk uygulanmasından bu yana kritik minerallerin fiyatının çok az arttığını görüyoruz. Bu da arzda aslında çok büyük bir sorun olmadığını gösteriyor.

Ayrıca şirketler nadir toprak minerallerinin potansiyel bir tedarik zinciri problemine yakalanmamak için alternatif çözümler üstünde çalışıyorlar. Örneğin Tesla, 2023 yılında elektrikli otomobil motorlarında bu tür nadir minerallerin kullanımını yüzde 25 oranında azalttığını ve gelecekte bunlardan tamamen kurtulmayı planladığını duyurdu.

Masada mıyız?

2024’ün ilk günlerinde Türkiye'de Eskişehir-Beylikova bölgesinde Avrupa’nın en büyük, dünyanın sayılı nadir toprak element yataklarından biri tespit edildi. Eti Maden öncülüğünde bu alanın işlenmesi için pilot tesis kurulmuş durumda.

Bu yatırımın tamamlanması halinde Türkiye, Avrupa için kritik bir nadir element tedarikçisi olabilir. Ama bugüne kadarki doğalgaz ve petrol yatakları keşiflerimiz bizi temkinli olmaya itmeli.

Ayrıca bu nadir elementler için de bir film çekilmesi gerekebilir.

Ortamlarda satılacak bilgi isteyen arkadaşların ile paylaşmayı unutma.

Bir sonraki hikayede görüşmek üzere.

Ama bu yoğun muhalif geçişi kendisini alternatif sosyal ağ olarak konumlandıran Bluesky’ın kritik kütleye yaklaştığını hissettiriyordu. Derken beklenmeyen bir gelişme oldu. Bluesky da kendisine gelen engelleme isteklerini yerine getirmeye başladı. Peki neden oldu?

Engelleme Talepleri

Bluesky tarafından net bir açıklama elbette yapılmadı ama tahminlerim şunlar: Türkiye özelinde yetkili kurumlar sosyal medya uygulamalarını engelleme konusunda tecrübeli. Youtube’dan Wikipedia’ya kadar bunu tatmayan neredeyse kalmadı. Dolayısı ile Bluesky son zamanlarda en aktif kullanıcı kitlesini bir Bluesky yasaklaması ile kaybetmek istemedi. Dolayısı ile bu istekleri yerine getirdi. Ayrıca yetkili makamların dikkatini çekmeye başlarsa ülkeye yetkili bir kişi atamak zorunda kalacaktı. Kendi Instagram klonu uygulamalarını bile 1 (bir) kişinin geliştirdiğini düşünecek olursak böyle bir insan kaynağını Türkiye özelinde görevlendirmek de istemiyorlar. Kısaca sürtüşmek ve hışıma uğramak şu an için en son istedikleri durumlar.

Peki ne kadar hesap etkilendi?

25.04.2025 tarihi itibari ile İfade Özgürlüğü Derneği verisine göre 63 hesap çeşitli mahkeme kararları ile erişime engellendi. 19 hesap Türkiye’den görünmez hale getirilirken 5 paylaşım da yine ülke içinden görünmez hale geldi.

Çözüm var mı?

Elbette hepimizin hatta çocukların bile konuya hakimiyeti noktasında VPN en temel çözüm. Ama Bluesky’ın kullandığı merkeziyetsiz bir protokol olan AT protocol’ün de gücü ile VPN’siz de bu hesaplara ulaşabilirsiniz. Öncelikle topluluğun fark ettiği üzere Bluesky’a uygulama haricinde başka uygulamalar üstünden de ulaşabiliyorsunuz. Örnek olarak Graysky uygulamasını indirerek Bluesky hesabınıza erişebilir, sansürsüz Bluesky tecrübesi yaşayabilirsiniz. Burada bu tür uygulamaları kullanırken Bluesky ana şifrenizi kullanmanızı önermiyorum. Bunun yerine ayarlarda Gizlilik ve Güvenlik kısmından yeni ve farklı bir uygulama şifresi oluşturabilirsiniz. Ayrıca bu şifreyi oluştururken mesajlarınıza erişimi de engelleyebilirsiniz. Tekrar etmem gerekirse farklı uygulamaları kullanırken çok dikkatli olmak gerekiyor.

Sonuç olarak tercih ettiğiniz hiçbir sosyal ağ size sonsuza kadar iletişim imkânı vermeyecek. Alternatif çözümleri bir kenara not almakta fayda var.

Durumdan arkadaşlarınızı da haberdar etmek isterseniz paylaşabilirsiniz.

Bir sonraki hikâyede görüşmek üzere.

Şüphesiz bu haftanın en dikkat çekici, belki de en önemli konusu Telegram kurucusu Pavel Durov’un Paris’te gözaltına alınması. 24 Ağustos 2024’de Azerbaycan’dan Fransa’ya geldiğinde gözaltına alınan Durov, dört günün ardından 28 Ağustos 2024’de kefaret ile serbest bırakıldı. Durov yargılanacak ama tutuksuz olarak.

Şu ana kadar bu konuya Fransa, Rusya ve BAE konuya müdahil olmuş durumda. Peki Pavel Durov kim ve Telegram ile ne yapmaya çalışıyor? İfade özgürlüğü ve Batı-Doğu karşılaştırmasına girmeden daha teknolojik açıdan konuyu özetlemek istiyorum.

Biraz geriye gidip Pavel Durov’un geçmişine bakınca aslında Facebook kurucusu Mark Zuckerberg’e cevap olarak Rusya’nın yetiştirdiği bir proje insanı gibi duruyor. 1984 yılında St. Petersburg / Rusya doğumlu Pavel ağabeyi Nikolai ile birlikte Rusya’nın Facebook’u gibi özetlenebilecek bir sosyal ağ olan VKontakte’yi kurduğunda daha 21 yaşında bir gençti.

Kısaca VK olarak anılan bu sosyal ağ çok kısa sürede Rusya ve Rusya etkisindeki ülkelerde milyonlarca kullanıcıya ulaştı.

İşlerin de değişmeye başladığı 2013’de Facebook, Rusya’da günlük 7,8 milyon tekil ziyaretçi alırken VK’nin ulaştığı 50 milyon tekil ziyaretçi sayısı sanırım popülerliği konusunda fikir verebilir. Bu sayede Durov kardeşlerin klasik reklam modeli ile çok ciddi paralar kazandığını görüyoruz. Aslında bunu Durov kardeşler bizim gözümüze sokuyor desek daha doğru olacak. Mesela ofislerinin penceresinden 5000 Ruble banknotlardan uçak yaparak sokağa fırlatması gibi garip hareketlerde bulunuyor.

Tabii ki bu hızlı büyüme, Rus hükümetinin de dikkatini çekiyor ve platforma karşı ciddi bir baskı ve denetim süreci başlıyor. Çok muhtemeldir ki Rus hükümeti bu platformun yönetiminde söz sahibi olmak ve kullanıcıların hareketlerini takip etmek istiyordu. Nitekim bunu da başardılar. Durov kardeşler platformun %48’ini Kremlin ile sıkı temas halindeki bir yatırım grubuna (UCP) sattılar ve ülkeden ayrıldılar. Aslında bu satıştan sonra bile platform üstünde söz hakları olmasına rağmen satış sonrası baskıların daha da arttığı söylenebilir. Bundan sonrası için aslında çok net bilgiler yok. Ama bildiğimiz VK’de artık söz hakları kalmadı.

Rusya’dan ayrılmalarından sonra ilk durakları BAE oluyor. Ağabeyinin teknoloji alanına kendisinin de yönetim ve para konularına odaklandığı yeni girişimlerini 2014’de duyuruyorlar. Bu proje hepimizin bildiği Telegram. VK satışından ne kadar para ellerine geçti bilmiyoruz ama Pavel Durov herhangi bir geliri olmayan Telegram’ı finanse etmeye o zamandan başlıyor. Bugün bile sadece sunucu masrafları ve geliştirici giderlerini karşılamaya yönelik bazı kamusal gruplarda reklam gösterimi ile para kazandıklarını söylüyorlar. Tabii halka açık bir şirket olmadıkları için gelir-gider kalemlerini bilemiyoruz. Ama Pavel’in bu girişime ciddi miktarda para akıttığı çok açık.

2014 yılından beri aramızda olan Telegram ilk günden beri ücretsiz ve gizliliğe odaklı bir mesajlaşma uygulaması olarak kendisini konumlandırıyor. Özellikle gizlilik ve anonimlik konusunda önemli özelliklere sahip. Örneği iki kişinin mesajlaşmalarının (istenirse) karşılıklı olarak şifreli iletildiği ve bu şifreleme algoritmasına Telegram yöneticilerinin dahi müdahale edip çözemediği iddia ediliyor. Ayrıca yine bu yazışmalar istenirse belirli süre sonunda otomatik silinebiliyor. Bu özellik yakın zamanda Whatsapp’a da geldi. Ayrıca kullanıcılar isterlerse sadece takma isimler ile Telegram kullanmaya başlayabiliyor. Bu sayede anonim olarak yazışmalar yapılıp, uçtan uca şifreli ve otomatik olarak silinen mesajlar ile neredeyse hiç iz bırakılmıyor.

Elbette bu özellikler kötü niyetli kişiler tarafından ilk günden beri çok sevildi. Bildiğiniz gibi bu tür teknolojiler öncelikle illegal işler yapan insanların dikkatini çeker. Bu tür insanlar bir nevi early adaptor sayılırlar. Ayrıca Telegram’ın sunduğu grup sohbetleri ve kanallar gibi özellikler yine bu tür insanların dikkatinden kaçmadı. Büyük dosya gönderme imkânı, neredeyse her tür dosya formatını iletebilme özelliği platformu yasadışı materyallerin iletebileceği bir ortam haline getirdi.

950 milyonu aşkın kullanıcısı ile her geçen gün büyüyen Telegram kanallarında ve sohbet odalarında yok yok :) Kripto tavsiyesi, telif hakkı ile korunmasına rağmen çok rahatlıkla burada bulunabilen e-kitaplar, pornografik materyal ve aklınıza gelen gelmeyen her türlü illegal içerik. Ayrıca rejimlere karşı bir araya gelen protesto hareketlerinin de bir numaralı mecrası olmuş durumda. Arap baharında daha çok Twitter bu tür hareketlerin toplanma noktası idi. Ama Elon Musk’ın satın almasından sonra daha sıkı kontrol ve içerik kaldırılmasına yönelen Twitter bu özelliğini kaybetti. Ayrıca Rus ordusunun da Ukrayna ile giriştiği savaşta aktif olarak Telegram’ı haberleşme amaçlı kullandığı biliniyor.

Buraya kadar okuyan, özellikle komplo teorisi sevenler için de birkaç detay paylaşayım. Pavel Durov’un sevgilisi olan ve Fransa’da gözaltına alınmadan önce son seyahati olan Azerbaycan’da (ve hatta öncesinde Kazakistan ve Kırgızistan’da) yanında olan gizemli kişi Juli Vavilova. 24 yaşında ve kripto koçu ve içerik üretici olarak tanınıyor. Bu seyahatlerin neredeyse her anını sosyal medyada paylaşan Vavilova sevgilisi gözaltına alındıktan sonra bir daha ortalarda gözükmedi. Bu da ister istemez Vaviola’nın aslında gizli servisler için çalıştığı teorisinin ortaya atılmasını sağladı. Bu gizli servislerin içinde özellikle Mossad’ın adı ön plana çıkıyor.

Burada atladığımız gibi gözüken bir kişi daha var. O da Pavel’in ağabeyi Nikolai. Pavel şirketi yönetirken tüm teknik konuların sorumlusunun Nikolai olduğunu söylemiştim. Aslında Fransa gözaltı kararı aldığında listede Nikolai da vardı. Ama o gözaltına alınmadı. Çünkü nerede olduğu şu an belli değil. Tüm Telegram ekibinin 30 kişi olduğu söyleniyor. Hiçbir İK çalışanının olmadığı söylenen bu ekibin nerede çalıştığı konusunda ise bilgi yok. Kullandıkları tek adres olan Dubai’deki ofisleri de Pavel’in gözaltına alınmasından sonra kapatılmış.

Rusya harici hem BAE hem de Fransa vatandaşlığına sahip kardeşler (aslında bir ülke daha var ama muhtemelen hiçbirimiz daha önce duymadık. Saint Kitts ve Nevis) genelde Dubai’de yaşamayı tercih ediyorlardı. BAE, Rusya sonrası ilk gittikleri ülke ama Fransa konusu biraz ilginç. 2021 yılında çok sık görülmeyen bir biçimde Fransız vatandaşı oldu. Macron’un Telegram’ı Fransa’ya taşımasını isteyerek bizzat Pavel Durov ile görüştüğü detayını The Wall Street Journal tarafından iddia edildi. Fransa’da gözaltına alınmasından sonra BAE bu konuda ilk tepkiyi veren ülkelerden biri oldu. Hatta en büyük tepkiyi göstererek Fransa’dan alacağı 80 adet Rafale savaş uçağı anlaşmasını dondurduğunu açıkladı. BAE’nin bu kadar sert tepki vermesi sanırım kimse tarafından beklenmiyordu. Ama gözüken o ki BAE ifade özgürlüğü konusunda çok titiz(!) Tabii ki Rusya da devreye girerek Pavel Durov’un gözaltına alınması ve sonrasında Fransa’nın kendileri ile iş birliği yapmadığını belirterek Pavel Durov’la görüşmek istediklerini bildirdi.

Bütün bunlardan sonra Durov kardeşlerin ne ile suçlandığı da açıklandı. Oldukça kalabalık listeyi özetlersek:

• Yasadışı işlemlere izin veren platform yönetmek

• Kolluk kuvvetlerine gerekli olan belgeleri vermeyi reddetmek

• Çocuk pornografisi bulundurulmasına ortaklık

• Uyuşturucu ticaretine ortaklık

• Kara para aklama

• Yasadışı kripto para hizmeti

Bu maddelere bakınca Fransa isterse Durov kardeşleri ömürleri boyunca hapishanede tutabilir. Hepsi ciddi suçlamalar.

5 milyon Euro kefalet ve Fransa’yı terk etmeme şartı ile serbest bırakılan Pavel Durov’u bundan sonra muhtemelen uzun ve sancılı bir mahkeme süreci bekliyor. Çok fazla komplo teorisine girmeden bu mahkemenin devletler arası güç gösterisine dönmesi olası. Rusya’nın işin içinde olması Ukrayna ile olan savaşında çok sık kullanılan bu uygulamanın şifrelenmesini sağlayan anahtarların Batılı devletlerin eline geçmesinden korkuyor olması ile açıklanabilir. BAE yönetiminin ciddi tepki vermesini ise şu anda açıklayacak bir teoriye sahip değiliz. Dünyanın jandarması rolündeki ABD sanırım şu anda kendi seçimlerine odaklandığı için bu konuda neredeyse hiç ses çıkarmadı.

Elimden geldiğince konuyu fazla sosyoloji ve antropoloji eksenine kaymadan özetlemeye çalıştım. Çünkü o konular uzmanlık alanlarım değil. Ama şunu diyebilirim ki bu konuda bildiklerimiz bilmediklerimizin yanında okyanusta bir kum tanesi gibi. Bu oyunun kaç perde olduğunu ya da nerede biteceğini bilmiyoruz. Peki bundan sonra? Belirsiz. Ne olacağını birlikte göreceğiz. İlk perdede şu ana kadar bilinenleri kaleme aldım. 2. perdede yeni gelişmeleri aktarmaya devam edeceğiz.